ТЕМУР ТИНЧИ БУЗИЛГАНИДА

Гўри Амир мақбараси

Шарқда, мусулмон оламида марҳумлар шаънига ёмон сўз айтиш, шунингдек, уларнинг руҳларини безовта қилиш, қабрларни топташ катта гуноҳ саналади. Халқимиз азалдан бундай ножўя ишлардан тийилган, аммо даҳриёна тузум даврида қадимий анъаналарга амал қилинмаганлиги ҳам маълум. Юрт бошига ёғилган катта офатларнинг айримлари айнан мана шундай кирдикорлар оқибати эканлиги эса кейинчалик юз кўрсатаётир.

Шу мавзудаги мақоламиз минтақамизни мўғуллар истибдодидан халос этган буюк шахс тинчининг бузилиши ва бунинг мудҳиш оқибатлари хусусидадир. Шу кунларда бу воқеага етмиш йилдан ошган бўлса-да, унинг ибратли жиҳатлари асрларга татигулик...

САҒАНАДАН ХАЗИНА ИЗЛАГАНЛАР

Сталин ўз мақсадлари йўлида Амир Темур номидан,
хазинасидан ва... хокидан фойдаланишни кўзлаганди.

Иккинчи жаҳон урушида фашистлар тобора шарққа юриш қилиб, собиқ Иттифоқнинг ғарбий чегараларига яқинлашиб қолишганди. Гарчи Германия билан ўртада тинчлик шартномаси бўлса-да, шўролар халқни ватанпарварликка ундовчи ҳаракатларни кучайтиришди. Бунда асосан тарихда ўтган қаҳрамонлар фаолиятини ўрганишга зўр берилди, улар ҳақида асарлар ёзилди. «Эътиборли кишилар ҳаёти» («Жизнь замечательных людей») туркумида китоблар чоп этила бошлаганди, 1937 йили мазкур рўйхатга Амир Темур ҳам киритилди. У дунёни мўғуллар истибдодидан қутқарган шахс сифатида қайд этилиб, тарих китобларига ўзгартиш киритилди. Энди олимлар буни илмий жиҳатдан исботлашлари керак эди.

Орадан икки ой ўтиб, Қозоғистон ҳудудидан катта қора харсанг топилди, ривоятларга кўра, у кўкдан тушган эмиш. Бу тошга битилган қадимги уйғур тилидаги ёзувда эса, ушбу харсанг Амир Темурнинг Олтин Ўрда хони Тўхтамиш устидан қозонган ғалабаси ёдгорлиги эканлиги қайд этилганди. Харсангтош зудлик билан Эрмитажга олиб келинди, у темурийларга бағишланиб очилажак янги кўргазманинг биринчи экспонати бўлиши керак эди.

Марказий комитет маданият бўлимининг 1941 йилнинг 21 мартидаги илтимоснома-хати асосида Фанлар академияси ходимлари Самарқанддаги Гўри Амир мажмуасида экспедиция бошлашлари лозим эди. Эрмитажда ташкил этиладиган кўргазма иштиёқида экспедицияни шу йил ёздан кечиктирмаслик ҳақида буйруқ бўлди. Айрим тахминларга кўра, бу экспедиция, биринчи навбатда, Темурнинг хазинасини топиб, фашистларга қарши эҳтимолий жангда ундан фойдаланиш учун керак эди.

БУНИ ШАРАФ САНАШГАНДИ!

Экспедиция аъзоси - ёш оператор Малик Қаюмов

Гўри Амир мажмуасида ўтказилажак экспедицияга май ойининг охирларидаёқ ҳамма нарса тахт қилиб қўйилганди. Амир Темурнинг қабрини очишга сафарбар этилган экспедиция гуруҳи раҳбари этиб академик Қори-Ниёзий тайинланди, унинг қўли остида етук олимлар – шарқшунос Александр Семёнов, антрополог ва ҳайкалтарош Михаил Герасимов, олим ва ёзувчи Садриддин Айний, шунингдек, ёш оператор Малик Қаюмов ҳам бўлишган. М.Қаюмовдан онаси бу ишда қатнашмасликни илтимос қилган, лекин у «юқори»нинг ишончини оқлаш ҳақида кўпроқ ўйларди. Айний эса буюк саркарда ҳақида янги замон талаблари асосида роман ёзишни ният қилганди.

Экспедиция аъзолари

Хулласи калом, 1941 йил 27 майда гуруҳ Самарқандга етиб келиб, иш бошлади, уларнинг ишларини кузатгани минглаб одамлар келишганди. 1 июнь куни гуруҳ раҳбари Қори-Ниёзий экспедициянинг мақсадини расман эълон қилди: «Ўрта аср Шарқи, темурийлар даври маданияти ва санъатини ўрганиш». Шунингдек, Герасимов бу ерда кимлар дафн этилганлигини аниқлаштириб, ҳужжатлаштириш ҳам назарда тутилганлигини айтган. Гап шундаки, Амир Темурнинг қабри ҳақида олимлар бир тўхтамга келишмаганди. Айний саркарданинг мана шу мақбарага дафн этилганини айтарди, Семёнов эса уни вафот этган жойи – Ўтрорда кўмилган, дерди. Қори-Ниёзий унинг хокини ўғли Шоҳрух Мирзо Ҳиротга кўчирган, деса, яна биров туғилган шаҳри – Кешда, деб тахмин қиларди.

Гўри Амир бу тахминлар орасида ҳақиқатга яқинроғи эди, бундан ташқари, академик Михаил Массон ҳали 1925 йилиёқ бу мақбарада аллақандай парамагнит ҳодисаларини кузатган ва ичкарида нурланувчи сирли объект мавжудлиги фаразини илгари сурганди. У ўшандаёқ бу ерда экспедиция ташкиллаштиришни сўраб «юқори»га мурожаат этган, лекин у пайтлари ёш давлатнинг бундан бошқа муаммолари етарли эди. Мана, орадан ўн олти йил ўтиб, бу шараф (ўшанда буни ҳамма шараф деб билган) бошқа олимлар гуруҳига насиб этаётганди.

Шундай қилиб, 1 июнда гуруҳ йиғилиб, режа ишлаб чиқилди, асбоб-анжомлар созлиги текширилди ва тайёргарлик кўрилди. Эртасига эрталаб соат саккизда Шоҳрух Мирзонинг қабрини очишга келишилди, ёрдамга халқ усталари жалб этилди, ҳар эҳтимолга қарши, ёзувларни кўчириб олиш учун икки нафар кекса кишини чақиришди.

Иш устида

Иккинчи июнь тонгида прожекторлар ёқилиб, қабр устидаги мармар плитани кўтаришди, ичидаги жасаднинг қолдиқлари жуда ёмон сақланган экан. Герасимов ўрганиш учун унинг фақат бош суягини ва умуртқа поғонаси суякларидан биттасини олди, скелетнинг қолган қисмларини яшикка жойлашди. Шоҳрух Мирзонинг скелетини тиклашга уч кун вақт сарфланди.

Мирзо Улуғбекнинг қабрини очишга 5 июнда киришилди, унинг суяклари нисбатан яхшироқ сақланганди. Бошнинг ўз жойида эмас, балки скелет ёнида турганлиги, шунингдек боши кесилгандаги тиғ изи сабабли олимнинг шахсини аниқлаш қийин бўлмади. Унинг скелетини батафсил ўрганиш учун икки ҳафта вақт сарфланди. Ниҳоят, экспедициянинг энг асосий қисмига навбат келганди – Амир Темурнинг қабри!..

СИРЛИ НИШОНАЛАР

Даҳшатли сўзлар боис экспедицияни тўхтатмоқчи ҳам
бўлишди, аммо энди кеч эди...

Амир Темурники, дея тахмин қилинган учинчи қабр устига ёпилган мармар плитада эски араб тилидаги ёзувлар бор эди. Халқ орасидаги ишончларга кўра, айни шу битик Темурнинг қабрини асраб тургувчи сеҳрли қалқон эмиш. Шарқшунос Семёнов 17 июнь куни ёзувларни тўлиқ ўқиб тугатди, унда Темурнинг ўн олтита исми ҳамда Қуръони карим оятлари ёзилганди. Бу тобутни очмоқ истагида бўлганларга аталган огоҳлантириш ёзуви ҳам эди: «Ҳаммамиз ўлгувчилардирмиз, вақти келади ва биз кетамиз. Бизгача ҳам буюклар бўлган ва биздан кейин ҳам бўлади. Агар кимда-ким кибрга берилса ва бошқалардан баланд кўтарилса, ёки аждодлар хокини безовта қилса, уни энг қўрқинчли қарғиш урсин!» дейилганди унда. Даҳшатли сўзлар тадқиқотчиларни чўчитиб қўйди, экспедицияни тўхтатмоқчи ҳам бўлишди, лекин энди кеч эди. Барча газеталар оламшумул экспедиция тўғрисида ёзишар, унинг боришини бутун мамлакат аҳли кузатарди. Шу сабабли барибир 1941 йилнинг 21 июнида қабрни очишга қарор қилинди.

Ҳамманинг кўнглига шубҳа оралади...

Ўша куни соат еттидаёқ ҳамма йиғилди, аммо иш юришмай кўп қийналишди – ярим соатдан сўнг тош кўтарувчи мослама – чиғир синиб қолди. Плитани қўлда кўтаришди, унинг остида эса фақат тупроқ бор эди. Ҳамманинг кўнглига шубҳа оралади, бундан ташқари, экспедициянинг барча аъзолари лоҳас бўлиб, бошлари айлана бошлади. Сал ўтиб, тупроқни кавлашга киришилди, соат бирда кўндаланг қўйилган учта мармар плитага етиб боришди. Шу пайт ҳукумат делегацияси келиб қолиши иш жараёнини тўхтатди, «юқоридаги»лар ғалаба рапортини кутишарди. Бироқ олимлар ҳали мақтанадиган бирор натижага эришганларича йўқ эди. Усмон Юсупов, Абдураҳмонов, Охунбобоев, шунингдек бир неча олим ва адиблардан иборат делегация аъзолари ишларни беш дақиқагина кўздан кечириб, чиқиб кетишди.

Малик Қаюмов ўша лаҳзани хотирласа, аъзойи
бадани жимирлаб кетишини эслайди...

Экспедиция ишини давом эттирди, ниҳоят, плита остида тобутнинг қора қопқоғи кўринди, лекин шу заҳотиёқ ҳамма прожекторлар ўз-ўзидан ўчиб қолди. Кимлардир қўрқувдан қичқира бошлашди, ичкарида нафас олиш қийинлашиб кетди. Нима бўлаётганини ҳеч ким тушунмасди, ҳаммани даҳшат босганди. Ҳаттоки кейинчалик урушда не-не офатларга гувоҳ бўлган Малик Қаюмов ҳам ўша лаҳзани хотирласа, аъзойи бадани жимирлаб кетишини эслайди. Хулласи калом, ноилож экспедиция ишида танаффус эълон қилинди, бу орада электрикка генераторни тузатишни буюришди. У бечоранинг эса боши қотганди: ҳамма нарса жойида, асбоблар соз, лекин ток беришни истамаётгандек эди!

ШУНДАЯМ ИШОНИШМАДИ!

Қаюмов сал ўзига келиб олиш учун чойхонага борди

Бу пайтда М.Қаюмов сал ўзига келиб олиш учун мақбара яқинидаги чойхонага борди. Шу ерда бир-бирига қуйиб қўйгандай ўхшайдиган уч нафар қария ўтирар, биттасининг қўлида аллақандай китоб бор эди. Улардан бири операторга мурожаат қилди: «Ўғлим, мақбарадаги қазишмаларга сен ҳам алоқадормисан?» Қаюмов ўз ичидаги қўрқувини босиш мақсадида ҳазиллашди: «Бу ерда мен энг асосийсиман, менсиз бу олимлар ҳеч нима қила олишмайди». «Ҳали Темурнинг қабрини очмадингларми?» деб сўрашди қариялар. Малик: «Ҳозирча йўқ», дегач, улар дарҳол: «Темурнинг қабрини очиш мумкин эмас, акс ҳолда уруш бошланади!» дея огоҳлантиришди. «Қаердан олдингиз бу гапларни?» – Малик Қаюмовнинг ҳайрати ортарди. «Мана бу китобда ёзилган», деди отахон. Китобда арабчада қуйидаги сўзлар ёзилганди: «Буюк қўмондоннинг хокига тегиш мумкин эмас, бўлмаса уруш бошланади».

Садриддин Айний

Буни ўқиган Малик сўнгги кунлардаги руҳий аҳволини, мармартошдаги ёзувни эслаб, ҳақиқатан ҳам қўрқиб кетди. Дарҳол бориб, шерикларига бу ҳақда хабар қилди. Қори-Ниёзий ёнига Айний ва Семёновни олиб, Қаюмов билан бирга чойхонага борди. Қариялар билан суҳбатлашиб, китобдаги огоҳлантиришни ўқиб чиқишса-да, ёши катта олимлар унга ишонишмади. Чоллар шунда ҳам олимларни ниятидан қайтаришга уринишгач, Айний уларни ҳайдай бошлади. Кексалар хафа бўлиб, ноилож ўринларидан туришди, икки оғиз «ширин» гап айтиб, жўнаворишди.

Энг қизиғи, улар муюлишга бориб ҳавога сингиб кетгандай кўздан ғойиб бўлишганини фақат операторгина пайқаб қолди! Ёш Малик бир неча дақиқа сеҳрлангандай қараб қолгач, ўзига келди ва қариялар орқасидан чопди. Аммо улар йўқ бўлишганди... Сўнг Қаюмов шу ерликлардан ўша қариялар ва китоб тўғрисида сўрай бошлади. Маълум бўлишича, китоб ҳақида кўпчилик эшитган, аммо уни ҳеч ким қўлига олиб кўрмаган экан.

Яна бир ҳайратланарли томони – қариялар билан бўлган учрашувдан сўнг ҳам барибир қабрни очишга қарор қилингач, чироқлар ўз-ўзидан ишлаб кетди! Экспедициянинг барча аъзолари муҳим тарихий кашфиётда иштирок этиш учун яна қабр ёнига тушишди. Герасимов тобут ёнига тушиб, унинг устки ёғочларини эҳтиётлаб олиб, узата бошлади. Шу ондаёқ тобут ичидан чиққан, атиргул ҳидига монанд аллақандай ёқимли ифор ҳамма ёқни қоплади.

Экспедиция аъзолари Соҳибқирон
скелети билан

Гарчи мўмиёланган бўлса-да, тобутдаги тана яхши сақланмаган, фақат суякларгина қолган эди. У баланд бўйли, боши катта бўлиб, баҳодирлиги шундоққина сезилиб турарди. Олимларнинг энди шубҳаси қолмаганди: уларнинг олдида Темур ётарди! Герасимов унинг бош суягини олиб, атрофдагиларга намойиш қилди, тиззасидан жароҳатланганлигини билдирувчи суягини кўздан кечиришди. Шунингдек, барча темурийларга хос бўлган ирсий хусусият – умуртқа поғонасидаги еттинчи суякнинг патологияси ҳам скелетда яққол кўриниб турарди. Экспедициянинг бош мақсадига эришилганди, Амир Темурнинг қабри жойлашуви борасидаги тахмини тўғри чиққан Садриддин Айнийнинг қувончи эса чексиз эди...

ҚЎШХАБАР

Ўта чарчаган бўлишса-да, кечқурун археологлар хурсанд ҳолда меҳмонхонага йўл олишди. Улар шу куни бўлиб ўтган воқеалар ҳақида Тошкент киностудияси директори Николай Ким билан бирга муҳокамага берилишди. Унинг ёнида радиоприёмник бўлиб, унда ҳам шўро олимлари Амир Темурнинг қабрини топганлиги ҳақида жар солишарди. Киностудия директори бошқа каналларни ҳам эшитар экан (у инглизчани бирмунча биларди), бирданига ранги оқарди ва: «Уруш бошланибди, фашистлар Иттифоқ ҳудудига ҳужумга ўтишибди!» деди.

Энди ҳамма гангиб қолди, Айний домла эса бир бурчакда чўккалаганича мунғайган эди, бирон нима деёлмасди. Экспедиция аъзолари маслаҳатлашиб, Қори-Ниёзийга қўнғироқ қилиб уйғотишди, уруш бошланганини айтишди. Раҳбар У.Юсуповга қўнғироқ қилди, у эса экспедицияни тўхтатиб, Тошкентга қайтишларини буюрди. Александр Семёнов ва Михаил Герасимов ўрганиш учун скелетлар қолдиқларини олиб, Москвага қайтишди, бошқалар эса – Тошкентга. Фақат М.Қаюмов яна бир неча кунга Самарқандда қолди – у уруш бошланажагини башорат қилган ўша отахонларни сўраб-суриштирди. Лекин ҳеч ким улар ҳақда эшитмаган экан, чойхоначи эса қарияларни ўша куни биринчи ва охирги марта кўрганини айтарди. Ноилож Тошкентга қайтган Малик урушга кетишга қарор қилди.

Бироқ урушнинг олдини олишга жон куйдирмаганлиги, экспедицияни тўхтатишга олимларни кўндира олмаганлиги учун айбдорлик ҳисси уни тинч қўймасди. Шу сабабли фронтга жўнаш олдидан у Усмон Юсупов қабулига киришга муваффақ бўлди. Ҳамма гапдан хабар топган У.Юсупов дарҳол Қори-Ниёзийни ҳузурига чақирди, «Нега вақтида менга хабар қилмадингиз», дея койиди. Экспедиция раҳбари эса, «Буларни унчалик муҳим, деб ўйламагандим», дея ўзини оқларди. Негадир У.Юсуповнинг ўзи ҳам бу ҳақда «юқори»га хабар қилишга шошилмади.

ФРОНТДАГИ ФИДОКОРЛИК

Ҳарбий оператор Малик Қаюмов

М.Қаюмовни ҳарбий оператор сифатида фронтга олишди, у дастлаб Калининград жангларига борди, сўнгра қадрдон камераси билан бирга кўп қирғинларга гувоҳ бўлди. Ўша машъум экспедиция хотираси, Темурнинг хокини жойига қайтариш зарурати унга ҳеч тинчлик бермасди. Шу сабабли у мамлакат раҳбариятидан ким биландир боғланиб, масалани тушунтириб беришни истарди. Ниҳоят, фронт қўмондони Георгий Константинович Жуков шу яқин атрофда эканидан хабар топиб, унинг олдига кирди. Ўз блиндажида уни қабул қилган Жуков ҳаммасини зўр қизиқиш билан тинглади, саволлар берди, чой билан сийлади. Жонкуяр Малик Қаюмов ҳатто унга: «Токи Амир Темурнинг хоки қайта дафн этилмас экан, шўро аскарлари енга олишмайди!» дейишга ҳам журъат топди ва бу ҳақда мамлакат раҳбарига хабар беришни илтимос қилди. Жуков унинг гапларини жиддий қабул қилиб, илтимосини бажаришга ваъда берди. Лекин вазият тақозоси туфайлими, ёки бошқа сабаб биланми, негадир бу иш кечикди.

Герасимов Темурнинг бош суягини ўрганмоқда

Бу орада Москвада Герасимов Амир Темурнинг, Шоҳрух ва Улуғбек Мирзоларнинг бош суяклари асосида уларнинг қиёфасини тиклаш билан машғул эди (айтиб ўтиш керакки, у айни шу усулнинг муаллифи сифатида оламшумул шуҳрат қозонган). У 1941 йил августидан 1942 йил октябрига қадар ҳукумат топшириғига кўра шу иш устида ишлаган олим 400 дан зиёд макетлар ясаган, ҳар бир деталь устида бош қотирган. Фанлар академияси раҳбарияти ундан ишни имкон қадар тез якунлашни талаб этгач, Герасимов бош чаноқларини уйига олиб келиб ишлаган. Қизи Маргарита Михайловнанинг айтишича, отаси деярли узлуксиз меҳнат қилиб, соҳибқирон ва унинг авлодлари қиёфасини тиклаган.

М.Қаюмов эса жангнинг энг қизғин паллаларини суратга олар экан, атрофдагиларнинг ўлимига ўзи ҳам айбдорлигини ўйлаб эзиларди. 1942 йил октябрда у Жуков билан иккинчи бор учрашишга эришди. Шундан кейингина қўшин қўмондони давлат раҳбари билан бўлган учрашувда унга бу ҳақда айтиб берган. Ўз навбатида раҳбар ҳам У.Юсуповга қўнғироқ қилиб, Амир Темур ва унинг авлодлари хокини қайта дафн этиш вазифасини топширган.

ЖАНГДА СОҲИБҚИРОН ЁРДАМИ

Герасимов ўз ишини 28 октябрда якунлади, 15 ноябрда эса давлат комиссияси Амир Темур ва авлодлари хокини қайта дафн этиш тўғрисида қарор қабул қилди. Иш тўғрисидаги илмий далиллару ҳужжатлар ҳамда суяклар Герасимов лабораториясидан ўша куниёқ олиб кетилди, лекин қайта дафн негадир орадан бир ой ўтгачгина амалга оширилди. Бу орада хоклар қаерда сақланганлиги, нима қилинганлиги ҳақида эса бирор ҳужжатда маълумот йўқ.

Яна бир тахминга кўра, Темур ва авлодлари
хоки таркиби асосан осиёлик жангчилардан
 иборат бўлган ҳарбий бўлинмалар устидан
 учириб ўтказилган ва бу билан мусулмон
аскарларнинг жанговар руҳини кўтаришган.

Айнан шу сабабли ҳам халқ орасида бу тўғрида турли миш-мишлар кўпайганки, улардан айримлари ҳақиқатга яқин. Масалан, бир тахминга кўра, урушда мудофаанинг янгича, ғайриоддий усулини қўллаш учун Амир Темур суякларидан фойдаланишган. Яъни, темурийларнинг хоки ортилган самолёт фронт чизиғи бўйлаб, Сталинград остонасидаги жангда шўроларнинг ғалабасини таъминлаш учун учиб ўтган. Баъзи тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, фронтнинг оғир жойларида шу каби мўъжиза келтирувчи иконалар пайдо бўлар, шунда собиқ Иттифоқ қўшинларига омад кулиб боқар эди. Гарчи собиқ тузум даҳрийликка асосланган бўлса-да, «дўппи тор келиб қолган» маҳалларда мана шундай азиз-авлиёлардан мадад олинган ҳоллар ҳам бўлганлигини кўпчилик таъкидлайди.

Яна бир тахминга кўра, Темур ва авлодлари хоки таркиби асосан осиёлик жангчилардан иборат бўлган ҳарбий бўлинмалар устидан учириб ўтказилган ва бу билан мусулмон аскарларнинг жанговар руҳини кўтаришган. Гўри Амир мажмуаси директори, тарихчи Абдулло Абдуллаевнинг айтишича, урушда бўлиб қайтган қариялар унга айни шу ҳақда гапиришган, аммо олим бунинг илмий ва расмий исботини бирон жойда топа олмаган.

Тарихий ҳужжатнинг бир нусхасини
герметик капсулага жойлаб,
Амир Темур скелети билан бирга кўмишди.

Ниҳоят, 1942 йил 20 декабрда Амир Темур ва авлодларининг хоки ҳурмат билан яна Гўри Амирда дафн этилди. Олимлар бу иш ҳақида тўрт тилда – ўзбек, рус, форс ва инглиз тилларида батафсил далолатнома ёзиб, комиссия аъзоларидан ҳар бири уни имзолади. Тарихий ҳужжатнинг бир нусхасини герметик капсулага жойлаб, Амир Темур скелети билан бирга кўмишди. Худди шуни кутиб тургандек, икки кундан сўнг қизил аскарлар Сталинградни озод қилишди. Умуман, уруш бошланганидан бери шўро аскарларининг қўли энди баланд келиб, фронтда уларнинг қувончли ҳайқириқлари эшитила бошлади. Малик Қаюмов буларнинг бари ҳақида урушдан кейин эшитди ва саналардаги мосликлардан ажабланмади...

Темур сағанаси саргузаштлари шу билан тугагани йўқ. 1943 йил ёзда Гўри Амирга яна экспедиция жўнатилади – бу сафар уни таъмирлаш учун. Курск остонасидаги жанглар арафасида мазкур мажмуанинг реставрацияси учун бир миллион рубль миқдорида маблағ ажратиш тўғрисида қарор қабул қилинганди. Бу эса ўн олтита танк ясашга ёки бир дивизия аскарни бир ой давомида озиқ-овқат ва кийим-кечак билан таъминлашга етадиган маблағ эди! Таъмирлаш давомида кимдир мақбарани ёпиш ва уни очса уруш бошланиши ҳақида огоҳлантирув ёзиб қўйиш таклифини киритади. Аммо бошқалар буни бир овоздан рад этишган – онгли инсоният бир хатони иккинчи бора такрорламаслигига ҳамманинг ишончи комил эди.

Малик Қаюмов собиқ Иттифоқнинг
энг юксак мукофоти – Социалистик
Меҳнат Қаҳрамони унвонини ҳам олган.

Қаҳрамонимиз Малик Қаюмов эса жангнинг охиригача борди, Берлиндаги ғалаба намойишини кинотасмага муҳрлади. 1945 йил июнда тарихнинг яна бир каромати зоҳир бўлди – бир замонлар уруш бошланиши ҳақида олимларни огоҳлантирган Малик Қаюмов ўша урушнинг тугаши ва ғалаба тўғрисида оламга жар солди.

ХУЛОСА

Шундан кейин Амир Темур ва унинг авлодларини бошқа безовта қилишга ҳеч ким журъат этмади, Эрмитаждаги кўргазма ҳам ташкил этилмай қолди. Садриддин Айний эса мозийдаги буюк саркарда ҳақида замонавий роман ёза олмади.

Малик Қаюмов эса орадан бир неча йил ўтгач, яна қадрдон камерасини қўлтиқлаб Самарқандга йўл олди, у энди мана шу сирли воқеалар тўғрисида «Амир Темурнинг қарғиши» номли фильм ишлади. Унда дунёдан ўтганлар руҳини чирқиратмаслик, мақбара ва қабрларга ҳурмат билан муносабатда бўлиш лозимлиги ҳам қайд этилган.

Ўзбекистон Халқ артисти Малик Қаюмов
ёшликдаги сурати билан

Кейинчалик М.Қаюмовнинг фаолияти, ўзбек кино маданиятини ривожлантириш йўлидаги самарали хизматлари давлатимиз томонидан муносиб тақдирланиб, у «Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби», «Ўзбекистон халқ артисти» фахрий унвонлари, Ўзбекистон Республикаси Давлат мукофоти, «Эл-юрт ҳурмати» ордени билан мукофотланди. Шунингдек, Нью-Йорк, Венеция ва Лейпциг халқаро кинофестиваллари олтин медалларига лойиқ кўрилган, «Ника» мукофотининг «Шон-шуҳрат» номинацияси ғолиби, «Олтин кабутар» мукофоти совриндори бўлган, собиқ Иттифоқнинг энг юксак мукофоти – Социалистик Меҳнат Қаҳрамони унвонини ҳам олган Малик Қаюмов 2010 йилнинг 29 апрель куни 98 ёшида вафот этди.

Юртимиз истиқлолга эришгач, аждодларимизнинг, азиз-авлиёларнинг номлари, шаъни қайта тикланди, асарлари қайтадан ўрганишга киришилди. Бугина эмас, балки уларнинг мақбаралари, муқаддас қадамжолар обод этилиб, яна зиёратгоҳлар сифатида фаолият кўрсата бошлади. Зеро, ўтмишини улуғлаган юртнинг келажаги ҳам буюкликка дахлдордир. Бунда ўтган буюк аждодларимизнинг руҳлари ҳам бизни қўллаб, мададкор бўлиб турган бўлса, не ажаб.

Турли интернет манбалари ҳамда "Амир Темур қарғиши" фильми материаллари асосида Ҳамидбек ЮСУПОВ тайёрлади.

P.S. Мазкур мақола турли нашрларда, жумладан, 2015 йилнинг 9 апрелида "ҲУҚУҚ ОЛАМИДА" газетасида ҳам чоп этилган. Бироқ уларда нашр талабига кўра мақолага қисқартиш ва ўзгартишлар киритилган. Бу ердагиси эса мақоланинг энг тўлиқ вариантидир.

P.P.S. Кимга ёққан бўлса, бемалол саҳифа остидаги тугмачалар орқали ижтимоий тармоқларда улашишингиз (ReTwit, Share/Поделиться қилишингиз) мумкин, шоир рози. ;)

ГАГАРИННИ ЎҒИРЛАБ КЕТИШГАНМИДИ?

Инсониятнинг фазога илк қадамини қўйган машҳур шахс – Юрий Гагариннинг кейинги ҳаёти шон-шуҳрат ва янги тажрибалар орасида кечгани маълум. Бироқ бу умрнинг якуни (агар шундай дейиш жоиз бўлса) фожиали бўлган. Яъни, у 1968 йилнинг 27 мартида, шериги билан бирга янги қирувчи самолёт синовида иштирок этаётиб, ҳалокатга учраган.

 Лекин ҳамма гап шундаки, фожиа жойида шеригининг жасади қолдиқлари топилган, Гагарин эса ном-нишонсиз йўқ бўлган. Бу ҳолат кишилар орасида турли тахминлар пайдо бўлишига, миш-мишлар тарқалишига асос яратган. Қуйида эътиборингизга ҳавола этилаётган, «Ufolog.ru» сайтидан олинган мақолада шу ҳақда сўз боради.

ГАГАРИННИ ЎҒИРЛАБ КЕТИШГАНМИДИ?

Юрий Гагариннинг ўлими борасида турли миш-миш ва афсоналар мавжуд. Лекин, фазогир Павел Поповичнинг таъкидлашича, унинг нимадан ҳалок бўлганлиги аниқ эмас.

Бу ҳалокатнинг сабаблари тўғрисидаги версиялардан бири расмий доираларда қатъиян рад этиб келинади. Унга кўра, қирувчи самолёт номаълум учувчи жисм (НУЖ) билан тўқнашган ва ўша «келгинди»лар Ернинг илк фазогирини олиб кетишган.

Ҳалок бЎлган ким эди?

Юрий Гагарин ўшанда инс­труктор, тажрибали синовчи-учувчи Владимир Серёгин раҳбарлиги остида «МИГ-15» қирувчи самолёти штурвалини бошқариб бораётиб ҳалокатга учраганди. Махсус ҳукумат комиссияси томонидан мазкур ҳодисанинг тадқиқига бағишлаб тайёрланган барча маълумотлар махфийлаштирилган ва ҳозиргача ошкор этилмаётир. Фожиа Владимир области Киржак райони ҳудудида, Новоселово қишлоғидан тахминан уч чақирим узоқликда рўй берганди. Қишлоқнинг кўпчилик кишилари ўша кунни ҳозиргача яхши эслашади.

Кундузи соат ўн бирларга яқин ўрмончи Владимир Морозов ўз уйида хотиржам ўтириб чой ичарди. Фақат яқинлашаётган баҳорни ҳис этган қушларнинг аҳён-аҳёнда сайраган товушигина сукунатни бузарди. Тўсатдан бу ажойиб ҳолатга раҳна солиб, қўрқинч­ли портлаш овози келди. Товуш қабристон томондан келганди.

– Менга гўё ер қимирлагандай туюлди, – дейди Владимир Васильевич. Машъум воқеани у барча тафсилотларигача эслаб қолган. – Дераза ойналари жаранглаб кетди. Менинг «ИЖ» мотоциклим бор эди, дарҳол уни миндим-у, қабристон тарафга йўл олдим.

Морозов фожиа жойига биринчи бўлиб етиб келганди. У ўша дарага қулаган самолётда ким бўлганлигини ҳатто хаёлигаям келтирмаганди, бу ҳақда новоселоволиклар кечга борибгина хабар топишди.

– Атрофдаги қорлар қора­йиб кетганди, – дея ҳаяжон ила давом эттиради Владимир Васильевич. – Қайинлар синган, шохларида ипга ўхшаш бир нималар осилиб ётарди. Билишимча, булар ҳалок бўлган учувчининг ички аъзолари экан... Сал ўзимга келиб олгач, атрофга разм солдим. Аллақандай ғалати нарсага кўзим тушди – бу одамнинг жағи эди. Кейинроқ унинг Серёгинга тегишли эканлиги аниқланди – ясама тишларидан танишибди. Гагариндан бирон нишона қолганми-йўқми – буниси номаълум.

Кўзи олдидаги манзарадан довдираб қолган Морозов бир нарсани дастлаб пайқамаган: ўша дамда фожиа жойи­да худди ўшандай яна бир «МИГ-15» учиб юрганди. Бунинг устига, унинг учиш баландлиги – бир километр ҳам бу турдаги аппаратлар учун ўта пастлик қилади. Владимир Васильевичнинг кейинроқ эслашича, бу қирувчи самолёт арвоҳга ўхшаб, мутлақо товушсиз учарди. Ўрмончи дарага чиққанида, самолёт ортига қайрилиб, бир зумда кўздан йўқолган.

«Суриштирув» операцияси

Тушга бориб қўрқинчли янгилик бутун қишлоққа тарқалди. Қишлоқликлар барча ишларини унутиб, ўша ҳодисани ўзаро муҳокама қилишарди.

– Эсимда, кундузги соат иккилар эди, – дейди посёлка маъмурияти ходимаси Маргарита Шустова. – Ҳаво булутлироқ эди. Магазинга борсам, кишилар йиғилиб олишган. Ҳамма қабристон яқинига қулаб тушган қандайдир самолёт ҳақида гапирарди. Тунда эса ҳарбийлар келишди, техникалари билан бирга қабристон томон йўл олишди. Нима гаплигини улардан сўрасак, «Сизларга тегишли нарса эмас», дегандай жавоб қайтаришди.

Эртасига эрталаб Маргарита Григорьевна қишлоқдошлари билан бирга ўша ёққа бориб кўрди. Дарани аллақачон ҳарбийлар ўраб олишганди. Улар ортида эса, худди роботлардек жим ҳолда погонли кишилар юришарди. Маҳаллий аҳоли эса пичирлаганча бошқа бир янгиликнинг ғийбатини қилишарди: фожиа рўй бериши арафасида шу қишлоқлик Людмила Ярцева осмонда учар тарелкага ўхшаган, жуда нурафшон бир нарсани кўрганмиш. Унинг ўта ёрқин нурларини ҳатто булутлар ҳам тўса олмаганмиш. Ярцеванинг қасам ичиб айтишича, самолёт унинг кўзи олдида ана шу нарсага урилиб кетганмиш. Аёл қўрққанидан ўрмон оралаб қоча бошлабди, аммо тезда кучли товушни эшитиб, ерга йиқилибди.

– Мен самодан келувчи ҳар қандай келгиндилар ва номаълум учар жисмларга ишонмасдим, – дейди Маргарита Григорьевна. – Лекин ўшанда бир ёш аскарнинг олдига бордим. Улар бир-биридан икки қадам масофада юриб, бутун дарани текшириб чиқишаётганди. Нима излаётганларини ўша аскардан сўрадим. У эҳтиёт қисмлар ва «қора қути»ни қидиришаётганини айтди. Бироқ ҳеч қандай қутини топиша олмаганди.

Ҳукумат комиссиясининг таъкидлашича, самолётда ҳеч қандай «қора қути» бўлмаганмиш. Расмий кишилар ҳозиргача мана шу гапни ушлаб олишган.

– Бу бизнинг ишимизни жуда қийинлаштирди, – дея ҳикоя қилади профессор Сергей Белоцерковский. У ўша пайтда Жуковский номидаги авиация Академиясида дарс берарди ва Гагариннинг диплом лойиҳасига илмий раҳбарлик қилганди. Ҳатто фожиа билан алоқадор расмий хулосалар чиқарилиб бўлгандан кейин ҳам С.Белоцерковский ўз шогирдининг ҳалокати сабабларини излаган. – Ўшанда самолётнинг бирор қуш ёки метеорологик зонд билан тўқнашиб кетганлиги ҳақидаги фаразнигина ишончли ҳисоблашганди. Аммо биз қидирувни давом эттириб, бу фаразнинг нотўғри эканлигини аниқладик. Яна кимдир бош­қа тахминни илгари сурди: гўёки учувчилар ҳавода шунчаки бир шўхлик қилиб кўришган ва уларнинг бу интизомсизлиги фожиага олиб келганмиш. Бироқ бу – ўтакетган бемаъни фикр. Серёгин энг тажрибали ҳарбий учувчи бўлиб, жами тўрт минг соатдан ортиқ муддат парвоз қилган. Гагариннинг қирувчи самолётларни бошқаришда тажрибаси сал камроқ бўлса-да, ҳар қандай шароитдаям у командирнинг буйруғини сўзсиз бажарарди. Бундан таш­қари, шундай қоида мавжуд: агар ўқув-синов парвозларида фавқулодда вазият рўй бергудек бўлса, самолётни бошқаришни инструктор ўз қўлига олади. Лекин бу ерда аллақандай ғайриоддий бир ҳодиса рўй берганга ўхшайди. Тўғри, биз бу фалокатнинг айнан қандай содир бўлганлигини ҳозиргача ҳам билмаймиз.

Аммо башоратчи уни топди!

1979 йилда афсонавий болгар башоратчиси Вангелия Пандева (Ванга)нинг сўзлари бутун дунёни ларзага солди. Ўзининг таъкидлашича, у Вамфим сайёрасининг вакиллари билан сўзлашармиш. Улар эса Вангага «Гагариннинг ўлмаганлигини, балки олиб кетилганлигини» айтишганмиш.

Бундан кейин Гагарин тақдири тўғрисида 80-йилларнинг охирларида «НУЖ: эълон қилинмаган ташриф» («НЛО: необъявленный визит») телекўрсатуви қаҳрамони, инженер Евгений Емельянов хабар берди. Ўзининг таъкидлашича, 1989 йилнинг 17 октябридан 18 га ўтар кечаси у «бошқа олам вакиллари» томонидан ўғирлаб кетилганмиш. Улар Е.Емельяновни ўзларининг юлдузкезар кемалари ичига олиб киришибди. «Мен кемада дарҳол уч нафар ерликни кўрдим, – дейди у. – Улардан бири Юрий Алексеевич Гагарин эди! Мен уни танимаслигим мумкин эмасди!»

Балки бу кишининг гапларига ишонмаслик ва Ванганинг сўзларини жиддий қабул қилмаслик мумкиндир. Лекин бундай эҳтимолни парапсихология (кишиларнинг ғайриоддий қобилиятлари)га ва ғайритабиий ҳодисаларга ишонмайдиган кишилар ҳам рад этишмаётир. Масалан, 1959 йилдан то 1992 йилгача турли фазовий дастурларда иштирок этган киши, фалсафа ва иқтисодиёт фанлари доктори Александр Субетто шундай дейди:

– Балки шундай бўлиши ҳам мумкин. Мен Гагариннинг ўлими ҳақидаги барча тахминлар билан танишиб чиққанман, эс-ҳуши жойида бўлган кўплаб кишиларнинг гувоҳликларини эшитганман. Бир қанча киши шундай таъкидлашаётир: самолёт аллақандай нурли шар ичига кириб кетганини кўришган. Агар чиндан шундай бўлса, эҳтимол, Гагаринни ўзга сайёраликлар ўзлари билан олиб кетишгандир. Балки у – фазога чиққан илк ерлик – қандайдир олий билимлар ташувчисига айланиб қолгандир.

Александр Ивановичнинг сўзлари кишини бир нарсани эслашга ундайди: инсоннинг илк фазовий парвози тўғрисидаги кўп тафсилотлар эълон қилинмаган. Аммо ўта махфий папкаларда сақланаётган маълумотлардан айрим парчалар барибир турли йўллар билан ташқарига чиққан. Шу маълумотларга асослансак, ўша дақиқаларда Гагарин ўзининг келажак тақдири тўғрисидаги алланималарни кўрган.

ВоҚеа Қандай бЎлганди?

Ҳалокат содир бўлишидан олдин, соат 10.19 да «МИГ-15» ўқув топшириғини бажариш учун учиб кетади. Парвоз кутилмаган ҳодисалардан холи тарзда, яхши ўтади. Соат 10.30 да Гагарин топшириқ бажарилганлиги тўғрисида ҳисобот беради ва ортига – базага қайтишга рухсат олади. Айрим манбаларга кўра, кейинги дақиқа давомида «МИГ-15» экипажи «диск шаклидаги ёрқин объект»ни кўрганлиги ҳақида аэродромга хабар беради. Экипаж билан алоқа узилмасидан бир лаҳзагина олдин улар «ҳеч нима кўрмаётганликлари»ни айтишган. Ўшанда буни ҳавонинг булутлилигига йўйишганди. Лекин Гагарин ва Серёгинни ана шу ёрқин нур кўр қилиб қўйган бўлиши ҳам мумкин-ку. Тажрибали учувчи Серёгин ҳам, ўзи беш бармоғидай биладиган машинани бирданига бошқара олмай қолган...

Соат 14.15 да қирувчи самолётнинг бўлаклари топилган. Балки, гувоҳлар айтаётганидек, самолёт НУЖнинг ичига кириб кетмагандир, балки аксинча – порлоқ шар ўз мўлжалини топгандир. Худди шу онда алоқа узилган – одатда НУЖ фаолияти ҳудудида радиоаппаратуралар ишламай қолади. Шу тариқа, сўнгги сафарга бирга чиққан Гагарин ва Серёгиннинг йўллари шу ерда айрилди: бири ерга қулади, иккинчиси эса бизга номаълум оламга равона бўлди.

Русчадан Ҳамидбек ЮСУПОВ таржимаси.

ЯНГИ ЙИЛ ҚАЧОН ТУҒИЛГАН?

Янги асрнинг ўн бешинчи йилига ҳам эсон-омон етиб келдик ва буни байрам сифатида нишонламоқдамиз. Ёшимизга яна бир ёш қўшилди, сана ўзгарди... Ҳеч ўйлаб кўрганмисиз: нимага асосланиб бу йилни 2015 санаси билан белгилаймиз ва нега у йилнинг бошқа бир кунидан эмас, балки айнан 1 январдан бошланади? Йилнинг бошланишини тантанали кутиб олиш анъанаси қачон пайдо бўлган ва бу байрам ҳозирда дунёнинг турли бурчакларида қандай нишонланади? Бугун шулар хусусида сўз юритмоқчимиз.

Йилнинг бошланишини байрам билан кутиб олиш тарихи жуда узоқ мозийга – тахминан 25 асрлар олдинги замонларга бориб тақалади. Мазкур одат илк бора Икки дарё оралиғи (Месопотамия)да вужудга келган. Ўша ҳудудларда ва Нилнинг қуйи водийларида қадимда яшаган халқлар илк маданият (цивилизация)ни яратишган. Бу ерларда илк маданият ўчоқларидан ҳисобланмиш Шумер, Бобил (Вавилон), Оссурия (Ассирия), Аккад каби давлатлар вужудга келганки, улардан етиб келган бой маданий мерос ва буюк кашфиётлар ҳозиргача инсониятни лол қолдиради. Айни шу заминда, эрамиздан олдинги учинчи минг йилликда Янги йилни байрам сифатида илк бора нишонлашган. Аммо ўшанда бу байрам ҳозиргидек 1 январга эмас, балки март ойининг охирига тўғри келган. Чунки, йилнинг айнан шу вақтига келиб Дажла (Тигр) ва Фрот (Евфрат) дарёларида сув тўлиб оқа бошлаган ва деҳқончилик ишлари бошланган. Бу дегани – яна бир янги ҳосил йилининг келиши деганидир, шу сабабли мазкур паллада 12 кун давом этувчи ўйин-кулги, карнавал ва маскарадлар уюштирилган. Бу байрам даврида ишлаш, жазолаш, маҳкамага тортиш ман этилган. Дарвоқе, «карнавал» сўзи бобилликлар тилида «кема-денгиз» маъносини беради. Бу бежиз эмас, чунки Янги йил байрами томошаларининг кўпчилиги бобилликлар афсоналаридаги илоҳ Мардукнинг Фрот дарёси бўйлаб сузиши тасвири билан бевосита алоқадордир.

Навуходоносор (кўпчилик Шарқ манбаларида «Бухтнаср» дейилади) ҳукмронлиги даврида Бобил қўшини катта жангда яҳудийларни енгиб, ўз ерларига олиб кетганлар ва эллик йил давомида асирликда сақлаганлар. Айнан мана шу даврда яҳудийлар Янги йил байрами билан боғлиқ тантаналар сюжетларини ўзлаштириб олиб уларни Библия таркибига киритганлар. Бобилликлардан олинган янги йилни тантаналар билан нишонлаш анъанаси кейинчалик яҳудийлардан юнонларга, улардан эса бутун Ғарбий Европа халқларига тарқалган.

Бугунги кунда юритилаётган йил ҳисоби, яъни янги эранинг бошланиши Исо пайғамбарнинг таваллудига қараб белгиланган. Буни «милодий» ёки «милоддан аввалги» сўзларидан ҳам англаш қийин эмас – «милод» арабчада «туғилиш» деганидир, яъни бу ерда Исо Масиҳнинг таваллуд санаси назарда тутилади. Янги йил байрами арафасида насроний (христиан) халқларида Рождество байрами ҳам нишонланиши бунга яна бир далилдир.

Турфа халқлар турли замонларда Янги йилнинг кириб келишини нишонланган, аммо улар ҳам ўзаро фарқ қилади. Масалан, Қадимги Мисрда бу байрамни ёзда, Нил тошқини пайтида нишонлашган. Қадимги Юнонистон (Греция)да бўлса, янги йилнинг кириб келиши кундуз энг узун бўлган сана – 22 июнда байрам қилинган. Йил ҳисоби эса афсонавий Геракл шарафига уюштириладиган машҳур Олимпия ўйинларига қараб юритилган. Қадимги римликлар экин ишлари бошланиши даврида, яъни 1 мартда янги йилни кутиб олишган.

Ҳозиргидай янги йил 1 январдан бошланадиган илк календарни машҳур Рим императори Юлий Цезарь жорий қилган. Шунинг учун бугун амалда бўлган календарь унинг номи билан – Юлиан календари деб ҳам юритилади. Аммо ундан кейин ҳам бутун дунёда бу тартибга амал қилинмаган, албатта. Масалан, ўрта асрларда Англияда янги йил боши баҳорнинг бошланишига – 1 мартга тўғри келган.

Қадимги Францияда Янги йил то 755 йилгача 25 декабрдан, кейинроқ 1 мартдан бошланган. ХII асрга келиб, бу байрамни Пасха (насронийларнинг диний байрами) кунида кутиб олишган, 1564 йилга келиб эса, қирол Карл IX нинг буйруғи билан у 1 январга кўчирилган. Буюк Француз революцияси даврларида Янги йил байрамини 22 сентябрда – Республика ташкил этилган кунда нишонлашган.

Германияда XVI  асрнинг ярмидан бошлаб Янги йил 1 январдан кутиб олинган, Англияда бўлса бу XVIII асрга тўғри келади.

Россияда қадимда Янги йил 1 мартда ёки Пасха байрамида нишонланган. 1492 йилда эса, Москва соборининг Янги йилни 1 сентябрда кутиб олиш ҳақидаги қарорини князь Иоанн III расман тасдиқлаган. 1700 йилда Пётр I бу байрамни ва йилнинг бошланишини бошқа Европа мамлакатларида бўлгани каби 1 январга кўчирган.

Шарқдаги кўпчилик халқларда Янги йил баҳорги кун-тун тенглиги ҳамда экин ишларининг бошланиши палласида – 21 мартда бошланади. Бугунгача байрам сифатида нишонланиб келаётган Наврўз ўша даврлардан қолган бўлиб, бу сўз ҳам форсий тилларда айнан «Янги кун» деган маънони билдиради. Йил ҳисобининг бошланиши эса халқларда турлича. Мусулмонларда амал қиладиган ҳижрий-қамарий йил ҳисоби Ойнинг Ер атрофида айланиш даври билан боғланган бўлиб, Муҳаммад пайғамбарнинг Маккадан Мадинага кўчган йилидан бошланади. Йилнинг номланишида ҳам бу акс эттирилган: «ҳижрий» сўзи «ҳижра» – «кўчиш» сўзидан олинган, «қамар» эса кўкдаги Ойни англатади. Ҳижрий-қамарий йилда 355 кун бўлганлиги сабабли йилнинг бошланиши ҳозирда бизда амал қилаётган календардагидан фарқ қилиб, ҳар йили 11 кун орқага сурилиб боради. Эронийларда юритилаётган ҳижрий-шамсий йил ҳисоби ҳам Муҳаммад пайғамбарнинг кўчиш йилидан бошланади, аммо унда йил тартиби Ернинг Қуёш атрофида айланиши билан боғлиқ («шамс» – «Қуёш» дегани) бўлиб, баҳорги кун-тун тенглиги куни – 21 мартда кириб келади.

Қўшимча тарзда таъкидлаб ўтиш ўринлики, мучал йили ҳам 1 январдан эмас, балки кўпчилик Шарқ халқларидаги Янги йил санаси – 21 мартдан ўзгаради. Яъни, мучал бўйича Қўй йили ҳали кириб келгани йўқ, 2015 йилнинг 21 мартидан бошланади, унгача эса От йили давом этмоқда.

Бизнинг халқимизга 1 январнинг Янги йил байрами сифатида нишонланиши руслар анъаналари билан бирга кириб келган. Аммо то 1949 йилгача собиқ Иттифоқда 1 январь санаси дам олиш куни ҳисобланмаган экан.

ТУРФА ОДАТЛАР

Янги йилнинг кутиб олиниши турли халқларда турлича одатлар ва иримлар билан боғлиқ бўлар экан. Эътибор беринг-а:

Итальянлар Янги йил байрамида эски дазмол ва стулларни деразаларидан улоқтиришади.

Панамаликлар имкон қадар баланд овозда шовқин солишади; шу мақсадда бақиришади, ҳуштак чалишади, машиналарда сигнал беришади ва ҳоказо.

Эквадор аҳолиси бу байрамда кийиладиган ички кийимларга эътибор беришади, чунки улар айнан ички кийимлар муҳаббат ва давлат олиб келишига ишонишади.

Бирмада Янги йилни 1 апрелда нишонлашади. Бу пайт ўта жазирама бўлганлиги боис, Қорбобо ва Қорқиз... чўмилиш кийимида юриб совға тарқатишади!

Вьетнамда бу байрам янада қизиқарли кечади – маҳаллий аҳолининг қадимий ақидаларига кўра, Янги йил карп балиғи елкасига мингашганча сузиб келар эмиш. Шу сабабли вьетнамликлар ҳар Янги йил арафасида тирик карп сотиб олиб, байрам куни уни ҳовуз ёки дарёга қўйиб юборишади. Байрам рамзи ҳам арча эмас, балки гуллаётган шафтоли новдаси бўлиб, кишилар шундай новдаларни ўз уйларига илиб қўйишади, бир-бирларига совға қилишади.

Янги йилни янги кийимларда кутиб олиш, муздан ҳайкал ва қасрлар қуриш анъанаси Япониядан бошланган. Кунчиқар юрт вакиллари бу байрам арафасида хаскаш сотиб олишади! Уларнинг ишончларига кўра, айни хаскаш кириб келаётган йилда хонадонга фаровонлик олиб келар эмиш.

Англияда Янги йил кириб келадиган пайти – қоқ ярим тунда соат бонг уриши билан қилинадиган амаллар бор. Соатнинг биринчи бонгида инглизлар ўз уйларининг орқа эшикларини очиб, эски йилни «кузатиб қўйишади». Ўн иккинчи бонг янграши билан уйнинг олд эшикларини очиб, Янги йилни кутиб олишади.

Кубаликлар мазкур байрам арафасида уйдаги барча идишларга сув тўлдириб қўйишади. Янги йил кириб келиши билан бу сувларни кўчага сепишади – эмишки, шу билан уларнинг барча гуноҳлари ювилиб кетармиш.

Сайёрамизнинг жанубий яримшаридаги кўпгина мамлакатларда Янги йилда арча эмас, балки эвкалипт дарахтларини безатишади. Ахир, бу пайтда у ерларда жазирама ёзнинг қоқ ўртаси бўлади-да!

Грецияда хонадон бошлиғи Янги йил тунида кўчадан туриб, ўз уйи деворига анор мевасини улоқтиради. У деворга текканида ёрилиб, доналари қанчалик кўп ва узоққа сачраса, келаётган йил шунча омадли бўлишига ишонишади.

Интернет материаллари асосида тайёрланди.

ЯНГИ ЙИЛ ЛАТИФАЛАРИ

*          *          *

Чукча ўртоғига мақтаняпти:

– Севгилимга аталган совғани арча остига қўйиб қўйдим, бу ҳақда ўзигаям айтдим!

– Хўш, у хурсанд бўлгандир?

– Билмадим, у ҳозирча ўша арчани излаяпти. Ахир, ўрмонимиз катта-ку!

*          *          *

Икки иримчи аёл суҳбатидан:

– Тасаввур қиласанми, бу сафар Янги йил душанбага тўғри келаркан – оғир кун-ку.

– Ана холос! Ишқилиб, 13-санага тўғри келиб қолмасин-да!

*          *          *

Афанди Чукоткадаги ўртоғига қўнғироқ қилиб, Янги йил билан табриклаётиб, гап орасида сўрайди:

– Сизларда анча совуқ экан, қандай байрам қиласизлар?

– Йўқ, унчаликмас, 20 даражалар совуқ...

– Ҳозиргина телевизорда айтишди-ку, 50 даража эмиш!!!

– Ҳа, шунақа дегин... Йўқ, у кўчадаги ҳароратни айтган.

*          *          *

– Янги йилни қандай кутиб олдинг?

– Билмадим, ҳозирча айтиб беришгани йўқ...

*          *          *

Янги йилга буюртма қилинган Қорбобо болага совғани бериб бўлгач, болакай унинг юзига боплаб туширибди. Қорбобо ҳайрон бўлса, бола дермиш:

– Бу ўтган йили келмаганинг учун!

*          *          *

Байрам куни эшик қўнғироғи жиринглайди, бола очса – Қорбобо турибди, қўлида бир шиша вино.

– Салом, Қорбобожон! Менга совға...

– Кўп алжирама, тирранча! Штопор борми?!

*          *          *

31 декабрь куни «Тез ёрдам»га бир бола қўнғироқ қиляпти:

– Алё! Тезроқ келинглар, дадам ақлдан озибди! Қип-қизил халат кийган, соқол қўйиб олган, ўзини Қорбобоман, деб ҳаммани ишонтиришга уриняпти!

*          *          *

Байрам арафасида бола бор овози билан бақиряпти:

– Қорбобожон, менга байрамга велосипед совға қилинг!

– Бунчалик қичқириш шартмас, – дейди ойиси. – Қорбобо ҳатто шивирлаганингниям эшитади.

– Тўғрику-я, декин дадам қўшни хонага кириб, эшикниям ёпиб олган-да, эшитмай қолиши мумкин.

*          *          *

Байрам дастурхони устида Афанди ҳар сафар қадаҳ узатаётганларида, кўзини юмиб олиб, ичиб тугатгачгина кўзини очармиш. Буни пайқаб қолган ўртоқларидан бири сабабини сўрабди.

– Ҳайрон қоларли жойи йўқ, – дея изоҳлабди Афанди. – «Янги йилдан бошлаб шу зормандага қарамайман», деб хотинимга сўз берганман.

*          *          *

1 январь тонги. Столда хат ётибди:

«Янги йил муборак!

P.S. Кефир холодильникда.

P.P.S. Холодильник ошхонада».

*          *          *

Чеченистон. Постда янги келган аскар турибди. Бир пайт ўша томондан автомат тариллаши эшитилади. Ҳамма шошиб борса, униси хурсанд:

– Ўртоқ старшина! Бизникига соқолли террорчи келаётганди, қўлида портлаткичли халтасиям бор! Мен уни узоқданоқ тинчитдим!

– Эҳ, Жиринов, сенга ўхшаган калтафаҳмлар сабабли, мана уч йилдирки, Янги йилни Қорбобосиз кутиб оляпмиз!

*          *          *

– Ғарбликларнинг  Санта-Клаусидан ўзимиздаги Қорбобонинг қандай фарқи бор?

– Уларники ҳамиша ҳушёр ва ёлғиз. Бизники эса доимо ширакайф ва ёнида қизчасиям бор...

*          *          *

Икки актёр Янги йил арафасида Қорбобо бўлиб уйларга борадиган бўлишган. Улардан бири шеригига дейди:

– Илтимос, бизникигаям ўзинг кириб, болаларни табриклаб ўт!

– Ўзинг кирсангам бўлади-ку, гримда сени таниб бўлмай қолди.

– Э, мен қиммат оламан-да!

*          *          *

– Қорбобо нега ҳамиша ёнида Қорқизни олиб юради?

– Ахир, уйга қайтишда кимдир ёрдам бериши керак-да!

*          *          *

Болакай совға берган Қорбобога миннатдорчилик билдиряпти:

– Қорбобожон, менга келтирган соваларингиз учун... ҳалиги... катта раҳмат!

– Арзимайди, болажоним!

– Менимчаям арзимайди ўзи. Лекин ойим шунақа дегин, деган-да.

*          *          *

Почтага хат келиб тушган экан, қарашса, Қорбобога атаб бир бола юборган. Уни қаерга жўнатишни билмасдан, очиб ўқиб кўришибди, унда шундай ёзилган экан: «Қорбобожон, Мен совуқ жойда яшайман, иссиқ кийимим йўқ, ота-онам олиб беришмаяпти. Кўчага чиқиш учун пальто, этик, телпак ва қолқопим йўқ. Илтимос, Қорбобожон, менга Янги йилга совға қилиб шулардан биттагинадан олиб келинг!»

Почта ходимлари, савоб иш қилиш ниятида, ҳар ким имкониятига яраша пул йиғишибди ва бола сўраган кийимларни олишга боришибди. Аммо пул сал камлик қилиб, қўлқопга етмай қолибди. Ноилож боини бир яшик қилиб, манзил бўйича жўнатишибди.

Янги йилдан сўнг ўша боладан яна хат келибди, албатта, Қорбобога аталган. Почтадагилар очиб ўқишибди: «Раҳмат, Қорбобожон! Совғаларингизни олдим, лекин қўлқопи етиб келмабди. Ҳойнаҳой, почтадагилар олиб қолишган бўлса керак...»

*          *          *

Арча бозоридаги эълон:

«Харидорлар, тўғри тушунинг: кимнинг уйида ясама арча турган бўлса, уникига байрамга қалбаки совғалар билан сохта Қорбобо келади!»

*          *          *

Янги йилни «бир амаллаб» ўтказиб олган, зўрға кўзини очиб, хотинидан сўраяпти:

Янги йил кириб келиб бўлдими?

­ Ҳа, байрам ўтиб бўлди.

­ Бугун нечанчи число?

­ Иккинчи январь.

­ Биринчисиям бўлганми?

*          *          *

1 январь куни туш пайти телефон жиринглаб қолибди. Кечаги байрамдан сўнг ҳали уйқудан уйғонмаган Афанди зўрға кўзини очиб, аввал соатга қарабди, кейин гўшакни олиб бақирибди:

­ Ким ўзи бу, саҳарлаб ўн учу ўттизда безовта қиладиган?!!

*          *          *

Эркак кишининг ривожланиш босқичлари:

1. У Қорбобога ишонади.

2. У Қорбобога ишонмайди.

3. Унинг ўзи Қорбобо бўлади.

*          *          *

Болалар боғчасида Арча байрами бўляпти. Қорбобо келган, болалар билан бирга Қорқизни чақиришяпти:

­ Қорқиз! Қорқиз!

Қорқиз эса ҳадеганда келавермайди. Қорбобонинг чорлови билан болалар янада қаттиқроқ чақиришади. Шунда олдинги қаторда ўтирган бир болача ёнидан мобиль телефон чиқаради:

­ Ойи, мен сал ушланиб қоламан ­ Қорқиз келмаяпти.

*          *          *

1 январь тонгида шаҳар касалхонасида врач палатага кириб, касалларни кўздан кечирмоқда:

­ Иванов шу ердами?

­ Ҳа, шу ердаман!

­ Фамилиянгиз?

*          *          *

Янги йил байрамида суғурта компаниясига қўнғироқ бўляпти:

­ Айтинг-чи, телефон орқали уйимизни суғурта қилдирсак бўладими?

­ Йўқ, лекин жуда хоҳласангиз, биз ҳозироқ вакилимизни жўнатишимиз мумкин, у сиз билан шартнома тузиб келади.

­ Бўлади, фақат тезроқ бўлинг! Бизда аллақачон арча ёниб, гилам ҳам тутай бошлади!

*          *          *

Байрамда ҳушёрхонага олиб келинган навбатдаги кишидан сўрашяпти:

­ ...Ёшингиз?

­ Эсимда йўқ.

­ Майли, унда айтинг-чи, «Тақдир ҳазили ёки қушдай енгил бўлинг» фильмини неча марта кўргансиз?

­ Йигирма марта, шекилли.

­ Бўлди, йигирмада экансиз.

*          *          *

«Қорбобожон, илтимос, байрамга менга арча остига бир стакан муздек кефир юбор!»

*          *          *

31 декабрда ресторанда тушлик пайти хўрандалардан бири:

­ Официант, менга қанақа бифштекс бердингиз ўзи!? Ярим соатдан бери уни кесолмаяпман!

­ Жаноб, шошилмасангиз бўлмайди. Бугун байрам, кечқурунги тадбир учун зални эртароқ бўшатиб қўйишимиз керак.

*          *          *

Янги йил дастурхонида стол устидан вилка тушиб кетибди, аммо Афанди уни полга тушмасиданоқ ушлаб қолишга улгурибди.

­ Худога шукур, энди ҳеч қандай меҳмон келмайди!

Шу пайт хонадоннинг кичкина қизи чопиб кирибди:

­ Дада, дада! Холам лифтда қисилиб қолибдилар!

*          *          *

­ Янги йил байрами нима ўзи?

­ Бу ­ нонушта билан тугайдиган кечки овқат.

*          *          *

Йўл ҳаракати хавфсизлиги хизмати ходими илон изи юриш қилиб келаётган автомобилни тўхтатди:

– Сиз жуда нотекис келяпсиз, бунинг устига тезликни ҳам оширдингиз...

– Шошяпман-да, ўртоқларим билан Янги йилни кутиб олгандик, анча ўтириб қолибмиз. Хотиним хавотирланаётгандир, тезроқ боришим керак...

– Нима?! Қанақа Янги йил? Ахир февраль бошланиб бўлган-ку!

– Айтдим-ку, анча ўтириб қолибмиз, деб...

Ўзим тўпладим, борми савол? :)

МАКЕДОНСКИЙНИ ЎЛДИРГАН ЧИВИН

Ҳиндистондан то Ливия ва Болқонга қадар бўлган ҳудудларни қамраб олувчи улуғ империя асосчиси, шуҳратига Юлий Цезарь ҳам ҳавас қилган қўмондон Александр Македонский, шунча қирғинбарот жанглардан ўтиб, оддийгина чивин чақишидан ўлган. Ҳар ҳолда, «Дискавери» телеканали тақдим этган бир версияга кўра, милоддан аввалги 323 йилнинг 10 июнида Бобилда жон таслим этган бу фотиҳнинг ўлимига чивин сабаб бўлган.

Аниқроғи, бу чивин ўзи билан ўта юқумли ва оғир касаллик — Ғарбий Нил безгаги вирусини олиб келган ва бу хасталик енгилмас саркардани ҳаётдан олиб кетган экан. Америкалик тадқиқотчилар — Виржиния штати соғлиқни сақлаш департаменти эпидемиологи Жон Марр ва Колорадо штати университетининг юқумли касалликлар бўйича мутахассиси Чарльз Кэлишер шунга қаттиқ ишонишмоқда. Улар бу фаразларини юқумли касалликларга бағишланган «Emerging Infectious Disaeses» ахборотномаси саҳифаларида илмий жиҳатдан асослаб беришган. Майли, бу масалага ҳали қайтамиз, ҳозирча эса империянинг таназзулига сабаб бўлган ўша ўлим тафcилотларига тўхталсак.

Ўшандан бери ўтган деярли икки ярим минг йиллик муддат ичида буюк саркарда тўғрисида юзлаб, ҳатто минглаб китоблар ёзилган. Бу масалага бағишланган барча жиддий тадқиқотлар антик давр тарихчиларининг ёзиб қолдирган асарларига суяниб олиб борилган. Ўша қадимий тарихчилар эса Александр саройи кундаликларидан ва унинг лашкарбошилари китобларидан фойдаланиш ҳуқуқи ва имкониятига эга эдилар. Аммо бу кўҳна кундалик ва солномалар илк манбалар бизгача етиб келмаган. Мазкур тарихнавислар — биринчи навбатда қуйидагилар эди: Квинт Энний Флавий Арриан (тахминан эрамизнинг 95-175 йилларида яшаган), Плутарх (тахминан 45-127 йиллар) ва Сицилиялик Диодор (тахминан эрамиздан аввалги 90-21 йиллар). Уларнинг учаласи ҳам Афина ҳокими Гегесий томонидан уюштирилган 114-олимпиада ўйинлари даврида — Десий ойида бўлиб ўтган воқеаларни деярли бир хил тарзда тасвирлашган. Бу кўрсатилган вақт ҳозирги ҳисоб бўйича эрамиздан аввалги 323 йил май ойининг охирлари, июннинг бошларига тўғри келиб, ўшанда мағлубият нималигини билмас Александрнинг ҳаётини касаллик икки ҳафтадаёқ поёнига етказиб қўйганди.

Безгак умуман кутилмаганда бошланди: бу пайтда Бобилда шоҳона зиёфат авжида бўлиб, бир неча кундан сўнг Искандарнинг қўшини Арабистон орқали Ғарбга юриш бошлаши режалаштирилганди. Шу мақсадда Ўрта Ер денгизи соҳилларидаги провинцияларда сон-саноқсиз кемалар Италия, Сицилия, Иберия ва Африкани забт этиш учун жанговар сафарга тайёрлаб қўйилганди. Бобилда жойлашган флот эса Африкани жанубдан айланиб ўтиб, Геркулес устунлари орқали Ўрта Ер денгизига кириб келиб, Карфагенга ғарбдан ҳужум қилиши керак эди. Кўҳна тарих бунчалик катта ҳарбий амалиётга гувоҳ бўлмаган; замонамизнинг йирик тарихчиларидан сэр Арнольд Тойнби ўзининг «Ўшанда Александр ўлмаганида эди...» деб номланувчи ҳикоясида шунга ишонч ҳосил қиладики, Ўрта Ер денгизи ҳавзаларини забт этиб бўлгач, у Ҳиндистон фатҳини ҳам тугатиб, ўз империясига Хитойни ҳам қўшиб олган бўларди. Ахир, ўшанда у ҳали 32 ёшда эдида.

Хулласи калом, ҳолдан тойдирувчи безгакнинг биринчи хуружидан кейин навбатдагилари бостириб кела бошлади. «Касаллик зўрайди; табибларни чақиришди, лекин ҳеч ким ҳеч бир восита билан ёрдам бера олмади», дея ёзади Диодор. Ҳарбий сафар буйруғи бекор қилинди. «У саркардаларини танирди, аммо уларга ҳеч нарса деёлмасди; аллақачон унинг овози чиқмай қолганди», дея таъкидпайди Арриан. «Дастлаб, унинг заҳарланганига ҳеч ким шубҳа қилмаганди», дея гувоҳлик беради Плутарх.

Александрни текширган табибларнинг барчаси ўша пайтда унга фақат безгак ташхисини қўя олишган. Ярим олам ҳукмдори бўлмиш бу жаҳонгирнинг ичадиган шаробига зиёфатда заҳар қўшиб берилганлиги, бу ишга гўёки унинг устози Аристотель (Арасту)ҳам аралашганлиги ҳақидаги гап-сўзлар эса орадан олти йил ўтгачгина пайдо бўлган. Бу миш-мишлар туфайли кўпчиликни қатл этишган (файласуф Арасту ҳам шогирдининг ўлимидан бир йил ўтиб вафот этганди). Заҳарланиш тўғрисида ёзаркан, Арриан шундай дейди: «Мен буларни билганим учунгина ёзяпман, бу хабарга ишонганим учун эмас». Плутарх ҳам бунга ишора қилган: «Заҳарлаш воқеасини кўпчилик уйдирма деб ҳисоблайди». Заҳарларнинг айрим турларигина тана ҳароратининг ошишига сабаб бўлади, узоқ муддатли безгак келтирувчи заҳарлар эса ўша пайтларда маълум бўлмаган, дея изоҳ беришади Марр ва Кэлишер юқумли касаликлар ахборотномасида:

Ўша пайтдаги манбаларда Александрнинг ўзи ҳақида ёзиб қолдирилган маълумотларга таянган кейинги айрим мутахассислар унинг тиф (ичтерлама)га чалинганлигини тахмин қилишади, бирок, тадқиқотчиларнинг кўрсатишларича, бу касаллик ўта юқумли; унинг Бобилда кенг тарқалганлиги ҳақида сарой йилномачилари ҳеч нима ёзиб қолдирмаганлар. Марр ва Кэлишер шунга асосланиб, грипп, малярия, шистосоматоз, туляремия, энцефалит, эндокардит каби бир қатор касалликлар тўғрисида ran ҳам бўлиши мумкин эмаслигини келтиришади.

Шу пайтгача аввалги тадқиқотчиларнинг эътиборидан четда қолиб келаётган Плутархнинг қуйидаги қайдлари янги версия муаллифларининг диққатини ўзига жалб этди: «Шаҳарнинг (Бобилнинг) дарвозаси олдига келиб, у қарғалар тўдасини кўрди; улар ҳар томонга учишар ва бир-бирларини чўқишарди. Бир нечта қуш унинг ёнига тушди». Айнан мана шу икки жумла туфайли тадқиқотчилар Гарбий Нил безгаги ҳақида ўйлаб қолишди. Чунки бу юқумли касаллик нафақат инсонларга, балки қушлар, айниқса, қарғалар тўдасига ҳам ҳужум қилади.

Тиббиётчилар ўз тахминларини ГИДЕОН (GIDEON — умумжаҳон юқумли касалликлар ва диагностика тармоғи) номли электрон ташхис дастурида текшириб кўришди. «Биз Александрдаги барча симптомларни киритиб, қушлар тўғрисидаги маълумотларни ҳам қўшганимизда жавоб юз фоиз Гарбий Нил безгаги касаллигини тасдиқлади», — дейди Кэлишер «Nature» журналига берган интервьюсида. Бунгача Александр ўлимини текширган олимларнинг мазкур касалликни аниқлай олмаганларининг сабаби оддий: Ғарбий Нил безгаги касаллиги 1999 йилда, тасодифан АҚШ ҳудудларига келиб қолгандан кейингина жаҳонга маълум бўлган. Ўша йилнинг ўзида бу касаллик вируси 240 нафар америкаликни ҳаётдан олиб кетди, бу безгакка чалинганлар сони эса, мамлакат Соғлиқни сақлаш министрлиги берган маълумотга кўра, 9000 нафарга яқинлашади.

Мазкур касаллик Осиё ва Африканинг кўплаб мамлакатларида аввалдан тарқалиб турган, бироқ 1937 йилга келибгина Угандада унинг тавсифи ишлаб чиқилган. Ироқдаги чивинларнинг уч тури ушбу вирус ташувчилари ҳисобланади. Бу хасталик уч кундан то уч ҳафтагача давом этиши мумкин, унинг инкубацион даври ҳам худди шундай. Дарвоқе, Арриан берган маълумотга кўра, Мидиядан Бобилга қайтган Александр кўлларда «кемани ўзи бошқарган ҳолда» сузган. Мазкур кўллар атрофидаги ботқоқликлар эса вирус ташувчи чивинларнинг кўпайиш жойи ҳисобланади. Безгак одатда фақат организми нимжонлашиб қолган кишиларнигина ўлимга олиб келиши мумкин. Аммо илгари ҳам ичишни канда қилмай келаётган ёш подшо ўз умрининг кейинги ойларида шароб ичишда меъёрдан умуман чиқиб кетганди; мунтазам шаробхўрлик эса нафақат жангу жадалларда чарчаган шахснинг, балки одатий юмушлар билан банд бўлган кишининг ҳам баданини толиқтириб қўяди.

Албатта, бошқаларнинг сўзига ишонган ҳолда аниқ ташхис қўйиш унчалик тўғри эмас. «Аммо Марр ва Кэлишернинг тахминлари жуда мантиқли ва ишонарли кўринади», дейди Род-Айленд университети эпидемиологи Томас Мейтер «Nature» мухбирига.

Шоҳнинг ўлимидан сўнг унинг саккиз нафар қўмондони (диадохлари) империяни ўзаро тақсимлаб олишди. Александр ўзини Мисрнинг Сива воҳасидаги илоҳ Амон Ра эҳромига дафн этишларини хоҳлаганди. Аммо Мисрга эга чиққан Птолемей ўз пойтахти Александрияда унга мавзолей қурдирди. Мақбара мазкур шаҳарга асос солган, маъбудлар билан тенг тутилган ҳукмдорга муносиб тарзда қойилмақом қилиб қурилган. Кейинчалик зиёрат қилган Юлий Цезарь бу мақбарага қимматбаҳо туҳфалар бахш этган. Император Август Александрнинг бошига тилла гулчамбар қўйдирган. Император Калигула бўлса, аксинча, подшонинг кўкрак безагини ўзлаштириб олиб, тантанали маросимларда уни тақиб юрган. Бу мақбарага Рим императорларидан сўнгги бора эрамизнинг 215 йилида Каракалла ташриф буюриб, ўзининг шоҳона тўни ва қимматбаҳо безакларини ҳадя этган.

Шундан кейин бу мақбара тўғрисида ишонарли маълумот учрамайди. 392 йилда Византия империясида насронийлик давлат дини даражасига кўтарилгач, Апександрияда ҳам эски динларга мансуб ибодатхона ва меъморий ёдгорликлар йўқ қилина бошлади. Кўпчилик тарихчиларнинг фикрига кўра, 397 йилда Александрнинг мақбараси ҳам бузиб ташланган, бироқ бу фактни тасдиқловчи ҳужжатлар йўқ.
Афсоналардан бирида айтилишича, Македонскийнинг мўмиёланган жасади солинган тобут Александриядан махфий олиб кетилиб, яшириб қўйилган. Уни қидириш ишлари эса асрлардан бери давом этмоқда. Ўтган асрнинг ўзида унинг қабрини топиш учун расмий тарзда 150 га яқин илмий экспедиция ташкил этилган. 1805 йилдан бери етти бора, жумладан, 1990-йилларда ҳам икки марта унинг топилганлиги эълон қилинди. Аммо Александрнинг тобути ҳозиргача топилган эмас.

4ygeca.com сайтидан Ҳамид ОҒА таржимаси.