«ДЕТЕКТИВ ҚИРОЛИЧАСИ»дан таржима: АКТРИСА

Агата КРИСТИ

АКТРИСА

Театр залининг тўртинчи қаторида ўтирган, одмигина костюмдаги, ўрта яшар бир эркак сал олдинга интилиб, саҳнага диққат билан тикилди, сўнг ишончсизлик билан ўз-ўзига шивирлади:

– Бўлиши мумкин эмас – бу Нэнси Тэйлор-ку! Худо ҳаққи, Нэнсининг худди ўзи!

У чўнтагидан театр дастури қоғозини олиб, очди ва энг йирик ҳарфлар билан ёзилган исм-шарифни ўқиди.

«Ольга Стормер! Демак, сен ҳозирда ўзингни шундай атаяпсан... Барибир юлдуз бўлибсан-да. Демак, пулларинг ҳам тўлиб-тошгандир. Ҳақиқий исмингни, балки, унутиб ҳам юборгандирсан? Ҳечқиси йўқ, Жейк Левит сенга буни эслатиб қўяди!»

Биринчи кўриниш тугаб, парда туширилди ва зал томошабинларнинг гулдурос қарсакларидан титраб кетди. Театр саҳнасига бир неча йил олдин кириб келган ва ҳозирда ҳаммага яхши таниш бўлган Ольга Стормер «Қарғовчи фаришта» драмасида Кора ролини ижро этаётганди. Қарсаклар мана шу ижрога ва кўпроқ актрисанинг ўзига аталганди.

Фақат Жейк Левит қарсак чалмасди – у мийиғида кулиб ўтирарди: «Э, худо! Мана, омадим келди! Мен, қаердан пул топишни билмай, бош қотириб юрибман-а. Мана, ўлжа тайёр-ку! Ҳа, у ўзини олиб қочишга ҳаракат қилади, лекин мен ҳам анойилардан эмасман. Ахир, бу соҳада анча-мунча тажрибам бор. Э, бу аёл  ҳақиқий олтин кони-ку!»

Эртасига тонгда «олтин кони» бўлмиш бу аёл ўз уйидаги меҳмонларни кутиш хонасида ўтириб, Жейк Левитнинг мактубини ўқирди. Унинг ҳар хил тусларга кирувчи юзи худди оқиш ниқоб кийгандек эди, қошлари чимирилган, ўйноқи кулранг-яшил кўзлари эса мактубга худди заҳарли илонга қарагандай қадалган эди.

Актриса ҳис-туйғуларнинг энг нозик қирраларигача акс эттира олувчи жозибадор овози билан котибасини чақирди:

– Мисс Жонс!

Шу заҳотиёқ қўшни хонадан батартиб кийинган, қўлида ёндафтар ва қалам ушлаган чиройли қиз кириб келди.

– Илтимос, жаноб Дэнхенга қўнғироқ қилинг. У менга ҳозироқ керак.

Сид Дэнхен – унинг менежери, ҳар қандай ҳолатга тайёр ҳолда хонага кирди. Унинг бутун умри буюк актрисаларнинг сон-саноқсиз инжиқликларию ожизликлари билан курашда ўтган. Дэнхен вазият талаб этадиган турли ҳолатларда мадҳ этиш, кулдириш, қизиқтириш, кўндириш, қўрқитиш ва тинчлантириш санъатларини мукаммал эгаллаган киши. Унинг уринишлари туфайлигина Ольга ўзини мана шундай хотиржам тутишга ўрганган.

Ольга стол ортидан унга хатни улоқтирди:

– Ўқиб чиқинг!

Хат оддий, арзон қоғозга хатолар билан ёзилганди.

«Ҳурматли хоним.

Мен кеча кечқурун «Қарғовчи фаришта»даги сизнинг чиқишингиздан бағоят ҳайратдаман. Бир пайтлари Чикагода менинг яхшигина дўстим бўларди. Унинг исми Нэнси Тэйлор эди. У ҳақида мақола ёзиш ниятим бор. Агар бу сизни қизиқтирса, куннинг ёки туннинг исталган пайтида ҳузурингизга боришим мумкин.

Ҳурмат билан Жейк Левит».

Дэнхен савол маъносида қошларини кўтарди:

– Хўш, нима бўпти? Ким экан бу Нэнси Тейлор?

– Бу қиз ўлиб кетгани яхшийди, Дэнни... – Ольганинг овозида умрининг ўттиз тўрт йиллик барча чарчоғу қувончлари мужассам эди. – Ўзи у, йўқ эди, ўлик эди, то мана бу гўрков уни ковлаб олмагунича.

– А!? Демак, бу...

– Ҳа, Дэнни, бу менман.

– Шантаж қилмоқчи шекилли?

Аёл боши билан тасдиқлади:

– Ҳа. Ва бу одам ўз ишини билиб қилади.

Дэнхен кулимсиради. Ольга эса, нозик ва узун бармоқлари орасидан унга хотиржам ва синчков назар солди.

– Ҳаммасини инкор қилсангиз-чи? – сўради Дэнхен. – Орадан шунча вақт ўтган. Бу айнан сиз эканлигингизга у шунчалик ишонармикан?

Ольга бошини чайқади:

– Левит ўзи аёлларни шантаж қилиш билан умр кечиради. У ҳеч қачон адашмайди.

– Полиция-чи? – ишончсизлик билан таклиф қилди Дэнхен.

Ольга ўз саросималарини яшириш учун бор кучи билан зўрға сунъий жилмайди. Аслида эса, унга худди оёғи остидаги ер қулаб кетаётгандек туюларди.

– Сиз ўйлаб кўрмадингизми, ҳалиги... ҳаммасини сэр Ричардга айтиб берсангиз-чи? Бу ҳар қандай шантажнинг олдини оларди.

Ольга Стормер ва парламент аъзоси сэр Ричард Эверарднинг унаштирилиши бир неча ҳафта олдин эълон қилинганди.

– Кеч. У менинг қўлимни сўраб бўлган, мен розилик берганман.

– Демак, ҳаммаси тамом экан-да? – хитоб қилди Дэнхен.

Ольга истеҳзоли кулимсиради:

– Бугина эмас. Сиз тушунмайсиз, Дэнни. Ҳаммаси тамомдан ҳам баттар.  Энди, агар Левит ҳужумга ўтса, нафақат менинг, балки Ричарднинг ҳам келажаги қулади, деяверинг. Менинг тушунишимча, вазиятдан чиқиб кетишнинг иккитагина йўли бор.

– Хўш, қандай?

– Пул билан оғзини ёпиш. Тўхтовсиз пул бериб туриш ёки ғойиб бўлиб, ҳаммасини бошқатдан бошлаш, – унинг товушида яна ҳорғинлик сезилди. – Энг кулгилиси шуки, Дэнни, мен ҳеч нарсага ачинмайман. Мен унда оч-наҳор бир дайди қиз эдим ва бу ҳолдан тезроқ қутулишни истардим. Тағин, мен биттасини отиб қўйганман. Тўғри, у кўпроқ ҳайвонни эслатар ва бу ўлимга лойиқ эди. Бундан ташқари, бу шундай ҳолатда содир бўлдики, ҳар қандай суд ҳам мени айбдор деб ҳисобламасди... Буларни эндиликда биламан, лекин ўшанда мен аҳмоқ ва қўрқоқ бир қизча эдим ва қочиб қолганман.

Дэнхен бош ирғади.

– Левитнинг ўзини бирор нима билан қўлга тушириб бўлмайдими? – секингина сўради у.

Ольга бош чайқади:

– Бунга шубҳам бор. У ўта қўрқоқ, жиддийроқ бир иш қилишга ярамайди, – у хўмрайди, худди ўз гапини эшитиб кўраётгандек давом этди. Қўрқоқ! Менимча, бундан фойдаланса бўлади!

– Агар сэр Ричард у билан учрашиб, қўрқитиб қўйса-чи? – таклиф қилди Дэнхен.

– Ричард ўта нозик табиатли киши. Бунақа ишлар оқ қўлқопларда қилинмайди.

– Унда мен бир уриниб кўрсам...

– Кечирасиз-у, Дэнни, лекин сиз бунга янаям мос келмайсиз. Бу ерда куч ва ақл ўртасидаги нимадир керак. Бу ишга айёрлик керак. Бошқача қилиб айтганда, буни аёл киши уддалаши мумкин. Шундаям, ҳаётнинг қоронғи томонларини ҳам яхшигина биладиган аёл бўлиши керак. Ўйлашимча, Ольга Стормер бунга энг яхши номзод. Жим бўлинг, мени чалғитманг.

У олдинга сал эгилиб, юзини қўллари билан беркитди. Салдан сўнг бирданига бошини кўтариб, сўради:

– Менга дублёр бўлмоқчи, ўрнимга саҳнага чиқмоқчи бўлган қиз бор эди-я? Исми Маргарет Райан эди шекилли? Унинг сочлари меникига жуда ўхшайди.

– Сочлари-ку ўхшайди-я, – норози оҳангда деди Дэнхен, Ольганинг ярқироқ сочларига қараркан. – Тўғрисини айтганда, сочлари худди сизникидек, лекин бошқа ўхшашлиги йўқ. Уни кейинги ҳафтада ишдан бўшатмоқчиман.

– Бўшатишни сал орқага суришга тўғри келади, Дэнни, балки, унга Кора ролини ҳам берармиз. – Ольга, ўрнидан туриб кетаёзган менежерини бир имо билан ўрнига ўтқазиб қўйди. – Менга тўғрисини айтинг-чи, Дэнни, сизнингча, мен ролни яхши ўйнайманми? Йўқ, мен бу ерда қимматбаҳо, жимжимадор кийимларда саҳнага чиқиб ўзини кўз-кўз қилиш эмас, балки ҳақиқий ижрони назарда тутяпман.

– Ижроми? Э худо! Ольга, сиз шунчаки актриса эмас, энг аълосисиз! Мен Дузе давридан буён сиздақасини учратмаганман!

– Яхши. Демак, унда ҳаммаси яхши чиқади. Албатта, агар мен адашмаётган бўлсам ва Левит қўрқоқ бўлса. Йўқ, Дэнни, мендан ҳеч нарса сўраманг. Фақат ўша қиз – Райан билан гаплашинг ва у мени қизиқтираётганини айтинг. Менинг номимдан уни тушликка таклиф қилинг. Рад этмаса керак, деб ўйлайман.

– Йўқ, албатта.

– Яна, менга қандайдир кучли таъсир этадиган таблеткалардан керак. Шундай бўлсинки, кишини бир-икки соатга ухлатиб қўйсин, лекин унга жиддий зарар етказмасин.

Дэнхен кулиб қўйди:

– Шунақасидан бор. Тўғри, дўстимизнинг боши ҳавас қилиб бўлмайдиган даражада оғрийди, лекин шу билан ҳаммаси ўтиб кетади.

– Яхши. Ишга киришинг, Дэнни. Қолганини мен ўзим бўйнимга оламан. Мисс Жонс!

Салдан кейин кирган котиба ёндафтарига ёзар, Ольга бўлса, хона ичида у ёқдан бу ёққа юриб, айтиб турарди. У ҳеч қачон жавобларни ўз қўли билан ёзмасди.

*           *          *

Узоқ кутилган хатни олиб очаркан, Жейк Левитнинг оғзи қулоғида эди.

«Ҳурматли жаноб!

Фикримча, сиз хатда тилга олган аёлни мен танимайман. Бироқ, мен жуда кўп одамлар билан учрашаман ва бу борада адашган бўлишим ҳам мумкин. Агар бу англашилмовчиликни тўғирлашда менга ёрдам берсангиз, сиздан жуда миннатдор бўлардим. Сизни бугун кечки соат тўққизда кутаман.

Ҳурмат билан Ольга Стормер».

Левит ҳаммасини тушуниб, бош ирғади. Ақлли ёзилган жавоб! Тан олиш керак, унинг сал жаҳли ҳам чиқди, лекин, барибир, Ольга у билан учрашишга рози бўлди-ку. Олтин кони ишга тушди!

*           *          *

Роппа-роса соат тўққизда у эшик қўнғироғини босди. Уйдан ҳеч ким жавоб бермади, лекин эшик очиқ экан. У эшикни очиб, залга кирди. Атрофга қараб, ўнг томонга – қизил-қора ранглар билан жило берилган, нимқоронғи  меҳмонхонага кирди.

Стол устида, чироқнинг доирасимон ёруғида хат ётарди:

«Илтимос, кутиб ўтирсангиз. Мен тезда қайтаман.

О.Стормер".

Левит ўтириб олди. Унинг сабр-тоқати беқиёс эди, аммо кутиб ўтириб, жуда ўнғайсизланди.

Қандайдир ноқулай эди. Хонада мутлақо тинчлик, ўлик сукунат ҳукм сурарди, шундай бўлса ҳам, Левитни ғалати бир ҳис ҳеч тарк этмасди. Худди у бу ерда ёлғиз эмасдек эди. У пешонасидан терни сидириб, ўз қўлига ҳайратланиб қаради.

Ўнғайсизлик ҳисси тобора ортиб борарди. Ўзича шивирлаб сўкиниб қўйиб, Левит ўрнидан турди ва хона ичида юра бошлади. «Ҳа, майли, бу куттирганларинг учун яхшигина ҳақ тўлайсан ҳали...»

Қора бахмал парда тагидан чиқиб турган қўлни кўриб, Левит ҳовлиққанидан қичқириб юбораёзди. Эгилиб, унга секин қўл теккизиб кўрди – қўл муздай эди.

У пардани силтаб очди. Олдида бир аёл юзтубан ҳолда ётар, унинг бир қўли гавдаси остида қолган, иккинчиси парда тагидан чиқиб турганди. Унинг олтинранг сочлари боши атрофини ўраб олганди. Ольга Стормер!

Левит титроқ бармоқлари билан унинг қўл томирини босиб кўрди. Ўйлаганидек, пулс йўқ эди. «Жин урсин! Бу қизча мендан қочиш учун яхшироқ йўл танламабди!»

Унинг нигоҳи Ольганинг елкасида ётган иккита қизил чилвирнинг учида тўхтади. Улар тилларанг сочлар остидан чиқиб турарди.

Левит  эҳтиёткорлик билан чилвирнинг бир учини тортди ва кутилмаганда аёлнинг боши шилқ этиб бурилиб, юзи кўриниб қолди. У ўлик, кўкимтир рангда эди. Левит чўчиб, ўзини орқага олди.

Унинг боши айланиб кетди, бу ерда қандайдир сир бор эди. Лекин икки нарсага у амин эди: бу аёл ўлдирилган ва у Ольга Стормер эмасди!

Орқадан шитирлаган овозни эшитиб, дарҳол бурилган Левит хизматчи аёлнинг нигоҳига дуч келди. У деворга суяниб турар, юзи ҳам худди фартугидай оппоқ эди, кўзлари эса даҳшатдан қотиб қолганди.  Левит унинг бунчалик тикилиб қарашига ҳайрон бўлди, хизматкор аёл эса даҳшатга тушиб деди:

– Эй худо! Сиз уни ўлдирдингиз!

Эркак бирданига лол қолди, сўнг, нима бўлаётганини тушуниб, шошиб хитоб қилди:

– Йўқ, йўқ... Мен келганимда у ўлган эди.

– Мен... Мен ҳаммасини кўрдим. Сиз уни бўғдингиз.

Левитнинг пешонасидан муздай тер чиқиб кетди: балки, айнан у чилвирни тортаётган сонияда хизматкор кириб қолгандир? Левит нажот истагандай унга назар солди, у эса ўлгудек қўрқиб кетганди. Шубҳа қилмасаям бўлади – полицияда ҳам у айнан шундай дейди. Ҳаммаси унинг кўзи олдида содир бўлди, у шу гапида қатъий туриб олади. Ва бу Левитга анча қимматга тушади – у жонидан айрилади.

«Эй худо! Бунчаликка бормаса керак! Ҳатто ишониш ҳам мушкул... Тўхта! Балки, айнан ишонмаслик керакдир?»

У бирдан хизматкорга қаради:

– Бу сизнинг бекангиз эмаслигини сиз яхши биласиз.

– Албатта, – ўз-ўзидан тасдиқлади у. – Бу унинг дугонаси. Улар иккаласи ҳам шу ерда эдилар ва, одатдагидай, жанжаллашишарди. Актрисалар ҳаммаси шунақа ўзи.

Қопқон! Левит буни энди тушунди.

– Бекангиз қани унда?

– Ўн дақиқа олдин чиқиб кетганди.

«Қопқон! Мен худди қуёндек унга илиндим. Жин урсин! Ахир, бу ярамасдан эҳтиёт бўлиш кераклигини билардим-ку! Буни қара-я, бир ўқ билан икки қуённи урибди: ҳам рақибасидан, ҳам мендан қутуляпти. Ё Раббим, энди мени осишади-ку! Ўзим қилмаган қотиллик учун осишади!»

Хизматкорнинг ҳаракати унинг хаёлини бўлиб юборди – у эҳтиёткорлик билан эшик томон  сурилиб борарди. Левит яшин тезлигида фикрлай бошлади. Унинг нигоҳи телефонга кўчиб, яна аёлга қайтди. Қандай қилиб бўлса ҳам унинг оғзини ёпиш керак эди, бу дордан қутулишнинг ягона йўли эди. Ёнида қуроли йўқ... Тезда хонани кўздан кечириб, хизматкорнинг ёнгинасидаги столда ётган  тўппончани кўрди. Унга биринчи бўлиб етиб олиш керак эди.

Аёл унинг нигоҳини пайқаб, дарров столга отилиб, тўппончани олди ва унинг кўкрагига тўғирлади. Гарчи тўппонча учи қалтираб, у ёқ-бу ёққа ўйнаб турган бўлса ҳам, Левит тушундики, бундай вазиятда адашмаслик керак. Ольга Стормердай аёлнинг тўппончаси мудом ўқлоғлиқ бўлишига эса шубҳа қилмасаям бўлади.

Левит турган жойида қотиб қолди. Хизматкор уни мўлжалга олиб турса ҳам, эшикдан ярим метр узоқликда турар, ўтиб кетиш мумкин эди. Левит ўйладики, агар хизматкорга тегмаса, у ҳам отишга ботинолмайди. У чуқур нафас олиб, ўзини эшикка урди ва зал орқали кўчага чопиб чиқди. Унинг ортидан чиқиш эшиги ёпиларкан, хизматкорнинг ожизгина қичқириғи эшитилди:

– Полиция! Қотиллик!

Левит югуриб бораркан, аёлнинг ўрнида ўзи бўлганида бор овози билан бақириши мумкинлиги хаёлидан кечди. У тезда атрофига қараб, кўчани кесиб ўтди, бурилишдан сўнг эса, шошиб кетаётган оддий одамдек қадам ташлаб кетди.

У энди нима қилиш кераклигини яхши биларди. Энг аввало, имкон қадар тезроқ Грейвс-Эндга етиб олиши лозим. У ердан дунёнинг энг узоқ чеккаларигача борадиган кемалар  йўлга чиқади. Унинг ҳеч қачон ортиқча саволлар бермайдиган бир капитан таниши бор. Кема бортида ва очиқ денгизда эса  у буткул хавфсизликда бўлади.

*           *          *

Икки соатдан сўнг Дэнхеннинг уйида телефон жиринглади:

– Дэнни, илтимос, мисс Райан билан шартнома тузинг. Эртага Кора ролини у ижро этади. Тинчланинг, Дэнни, биласиз-ку, мен билан баҳслашиш фойдасиз. Мен бугунги оқшом учун унинг олдида жуда-жуда қарздорман. Лаббай? Ҳа-ҳа, ҳаммаси жойига тушди, менимча. Дарвоқе, агар у сизга менинг ажойиб гипнозчи эканимни айтиб қолса, ҳайрон бўлманг. Мен ростдан ҳам уни суҳбат орасида ҳушидан кетказиб, ухлатиб қўйдим... Қандай бўларди, кофега сиз берган таблеткалардан иккитагинасини қўшиб бердим ва салгина ҳаракат билан ухлатиб қўйдим-да. Кейин эса уни ўликка ўхшатиб грим қилдим ва пулс билинмаслиги учун чап қўлини билагидан сириб боғлаб қўйдим... Майли, ишонмасангиз ҳам ихтиёрингиз. Майли. Эртага эрталаб ҳаммасини батафсил гапириб бераман. Ҳозир шошилмасам бўлмайди – хизматкорим кинодан қайтади ҳозир. Унинг фартугини кийиб олганимни кўрса, нима деб ўйлайди, ахир. Эҳ, Дэнни, афсуски, сиз бугун мени кўрмадингиз-да! Бу оқшом мен умримдаги энг зўр ролимни ўйнадим! Мен ҳақ эканман – Жейк Левит ростданам қўрқоқ бўлиб чиқди. Ва... о, Дэнни, мен ҳақиқатдан ҳам буюк актрисаман!

Русчадан Ҳамидбек ЮСУПОВ таржимаси.

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

«ДЕТЕКТИВ ҚИРОЛИЧАСИ» ҲАҚИДА

Агата Кристи номи детектив ихлосмандларига яхши таниш. Унинг маҳоратини тасаввур этиш учун «Ўнта негр боласи», «Шарқий экспрессдаги қотилллик» филмларини эслаш кифоя. Лекин бу ёзувчининг ҳаёти ва ижоди ўзбек китобхони учун қоронғу. Адибанинг ҳаёти, ижодий фаолияти бир неча китоб бўлгулик даражада қизиқарли, қувончли ва ғуссали воқеаларга бойдир. Шу сабабли ҳам биз қуйида Кристи ҳаётидаги айрим нуқталарини қисқача келтириш билангина чекланамиз.

Мэри Кларисса Миллер (кейинчалик, чўқинтириш маросимида унга Агата исми қўйилган) 1890 йилнинг 15 сентябрида Англияда туғилган. У америкалик Фредерик Миллер ва инглиз Клара Бемернинг кенжа – учинчи фарзандидир. Ўзининг эътироф этишича, унинг бахтли болалиги кейинчалик шундай таниқли бўлишига асос яратган. Энагасининг халқ оғзаки ижодидан олган эртаклари ва онасининг фантастик ҳикоялари унинг болалик тасаввурига кучли таъсир кўрсатган. Ҳаммани ҳайрон қолдириб, у тўрт ёшиданоқ ўқишни ўрганган ва шундан кейин китоб унинг ажралмас дўсти бўлган. Унга энг яхши совға – эртак китоблари, унинг энг севимли жойи эса ўқув хонасидаги кутубхона бўлган. Диккенс, Дюма, Теккерей, кейинроқ Лоренс, Грэм Грин ва Элизабет Боуэн асарларини, лорд Теннисон, Йейтс ва Томас Стернз Элиот шеърларини севарди. Шунингдек, Артур Конан Дойл («Шерлок Холмс ҳақида ҳикоялар»нинг муаллифи) китобларини севиб ўқирди. Кичкина Агата ўртоқлари билан ўйнайдиган ўйинлар сценарийсини тузар, боғда сайр қилганда эса ... ўзи ижод қилган оперетталардан парчалар куйлаб юрарди. Шеърлар ҳам ёзган, кейинчалик уларни икки тўплам ҳолида чоп эттирган.

...Қишнинг совуқ кунларидан бирида, гриппдан соғайгач, Агата карта ўйнаб ўтирарди. Унинг хонасига кўз ташлаган онаси, қизининг зерикиб ўтирганини кўриб, «бундай ўтиргунча, ҳикоя ёзсанг бўлмайдими?!» деб қолди. Агата бунга шунчаки танбеҳ деб қараганди, аммо онаси унга дафтар ва ручка олиб келди. Қиз нима ҳам дерди, ҳар ҳолда, ҳикоя ёзиш карта ўйнашдан кўра қизиқроқ. Шундай қилиб, унинг яна бир қизиқиши юзага келди – ҳикоя ёза бошлади.

У ҳарбий Арчибальд Кристи билан турмуш қурди, Биринчи жаҳон уруши даврида ҳарбий госпиталда ишлади. Унинг илк романи – «Стайлздаги сирли воқеа» 1915 йилда тугатилган бўлса-да, беш йилга яқин нашриётларда сарсон бўлиб юрди. Ниҳоят, 1920 йили «Бодли Хед» нашриёти китобни чоп этди. Бу китоб кейинчалик адабиётда катта шов-шувга сабаб бўлган, ўша пайтда эса, «Детектив қироличаси»нинг етишиб келаётганини деярли ҳеч ким сезмаган. Икки минг нусхага яқин китоб сотилган, муаллифнинг қалам ҳақи эса бор-йўғи... 25 фунт-стерлингни ташкил этган.

Арчибальд фронтдан қайтгач, Агата у билан Лондонга жўнаб кетган. Кейинчалик улар Англиянинг Африкадаги колонияларидан бирига – Кейптаунга йўл олишди. Ундан Австралия, кейин Янги Зеландия, Гонолулуга ўтишди. Англияга қайтгач, бу саёҳатларида кўрган-билганларидан Агата ўз асарларида унумли фойдаланди. Кристининг кейинги роман ва ҳикояларини мухлислар интиқлик билан кутадиган бўлиб қолишди. Кейинроқ эр-хотин Гавайга бориб келишди, унинг асарлари ҳам дунёқарашига мос равишда ривожланиб, шуҳрати ошиб борарди.

Онасининг ўлимидан сўнг Агатанинг соғлиғи ёмонлашди, сўнг эри билан ажрашди. Кейин бошқа юртларга турли мақсадларда (саёҳат, археология ва ҳоказо) сафар қилди ва археолог Макс Мэллоуэн билан танишиб, турмуш қурди.

Агата Кристи деярли ярим дунёни кезиб чиққан, саёҳатлар натижаси ўлароқ у турли ерлар, турли миллат вакиллари ҳақида бир-биридан гўзал асарлар яратган. Улардаги инсон руҳияти тасвири эса ўта жонли ва табиий чиққан.

«Детектив қироличаси» 1976 йилда вафот этган. Унинг асарлари эса мухлислари билан бирга яшаб келмоқда.

ФИРЪАВННИНГ МАХФИЙ КОСМОДРОМИ

Дунёнинг етти мўъжизасидан ҳисобланмиш Миср пирамидалари Ер юзидаги энг сирли объектлардан саналади. Уларнинг жойлашган ўрни, қурилиш материали ва услуби, геометрик ўлчамлари, иншоотларни барпо этишда ишлатилган ишчи кучи каби масалалар хусусида турли замонларда ҳар хил фикрлар билдирилган ва  билдирилмоқда. Бу мулоҳаза, фараз ва тахминларнинг айримлари шунчалик улуғворки, унча-мунча кишининг тушуниши қийин. Баъзи фикрлар шу қадар саёзки, эшитиб одамнинг кулгиси келади.

Шунингдек, эҳромлар ёнида қад ростлаган одам бошли шер ҳайкали – Сфинкс ҳам, инсоният олдидаги буюк жумбоқнинг ифодасидек, асрлар бўйи тарихни «кузатиб» келаётгандек гўё. Улуғвор бу ҳайкални қадимдан «Абул-ҳавл», яъни «Даҳшат отаси» дея таърифлашади.

Замонавий ахборот тармоғи бўлмиш Интернетда ҳам Миср эҳромлари тўғрисида турли-туман маълумотлар мавжуд. «kurilka.citforum.ru» сайтида эълон қилинган қуйидаги мақолани сизнинг эътиборингизга ҳавола этмоқдамиз.

* * * 

Семён ВОРОНА

ФИРЪАВННИНГ МАХФИЙ КОСМОДРОМИ

Янги даврга келиб, инсоният яна ўз нигоҳини пирамидаларга қаратаётир. Улар ҳақида янги фаразлар туғилмоқда, эскилари қайта жонланмоқда. Ўз-ўзидан шундай савол туғилади: «Пирамидаларни нима қилсак экан?» Бу борада энг бемаъни лойиҳа муаллифлари пирамидаларнинг барча тошларини алоҳида ажратиб олишни тавсия этишаётир. Лоақал улардан биттасини – Хеопс эҳромини. Хўш, бу нимага керак экан, дейсизми? Унинг ичида нималар борлигини буткул очиб кўриш учун-да!

Хеопс пирамидасини бузиб, бошқатдан қуриш ишига 2001 йил бошиданоқ киришиш мумкин эди. Шунда ўн олти йил давомида (яъни 2017 йилгача) уни бузиш давомида тошларини алоҳида рақамлаб, қайтадан жой-жойига териб чиқишга улгуришарди.

Хўш, пирамидалар ичидан нимани топишимиз мумкин ўзи? Мисршунос Сергей Силаевнинг фикрига кўра, пирамидалардан (аниқроғи, уларнинг ички «ўзаги»дан) замин узра ҳамда юлдузлараро саёҳат қилиш учун фойдаланишган. Бу «ўзак»да нима бор ва у қандай ишлайди – буниси номаълум. Америкалик Раймонд Мэннэрс бир нарсага қаттиқ ишонади: Хеопс пирамидасининг қирралари дастлаб ичга ботган шаклда бўлиб, кўзгусимон материал билан қопланган бўлган. Йилига бир марта пирамидани олов тўфони қоплаб олган ва унинг чўққисидан юқорига томон нур устуни ҳосил бўлган... Раймонд Мэннэрс тарихчи эмас, балки инженер. Аммо у тасвирлаб берган ҳодиса юлдузлараро сайр қи­лишнинг энг мос келувчи шартидир. Дарвоқе, Мисрда ҳукмронлик қилган 60 нафар фиръавн, ҳатто мумиёларини ҳам қолдирмасдан, номаълум тарзда ғойиб бўлишган. (Кези келганда айтиб ўтиш керакки, Америка ҳиндуларининг сардорлари ҳам пирамидалар ёрдами билан изсиз йўқолишган).

Кўпгина жиддий олимларнинг якдиллик билан билдирувчи фикрига кўра, пирамидалар ичида аллақандай сирли нарса бор. Хўш, айнан нима? Миср эҳромларидан бири – маъбуда Хатор мақбараси деворларига ажабтовур суратлар чизилган. Уларда тасвирланган коҳин (руҳо­ний)лар қўл­ларида улкан... электр лампочкаларини ушлаб олишган! Бу предметлар тарихга «Рамзес лампочкалари» но­ми билан кирган. Қадимги мисрликларнинг электрдан фойдаланганликлари ҳа­қида олимлар анчадан бери сўз юритишса-да, бунга унчалик жиддий қарамагандилар. Мана, яна шу мавзу ўртага чиқаётир. Гап шундаки, мақбара деворларидаги сурат ва ёзувлар ўта нозик чизилган бўлиб, шифт ва деворларда бирорта тутун изи – қурум йўқ. Деворга расм тушириш жараёнида мақбара ва эҳ­ромлар ичи­ни айнан мана шу «Рамзес лампочкалари» билан ёритишган бўлса-чи!?

Булардан ташқари, Мисрда қазишмалар пайтида, ичида аллақандай металл пластинкалар қолдиқлари бўлган идишлар кўп топилган. Яқинда шундай фараз юзага келди: бу нарсалар – кимёвий электр энергияси манбаларининг, соддароқ айтганда – аккумулятор батареяларининг деталларидир балки? Баъзиларнинг фикрича, бу фактлар қадимий мисрликларнинг ўзга сайёраликлар билан алоқаси бўлганлигини билдиради. Бошқаларнинг айтишларича, миср­ликларнинг ўзлари биз тасаввур қилган даражадан анча юксак тараққиётга эришганлар.

Умуман олганда, пирамидаларни бузиш учун қандай асослар мавжуд? Улар ичидан бирор нима топиш мумкинмикан?

Келинг, гапни шундан бошлаймиз: Хеопс пирамидасининг ички тузилиши ҳақида олимлар етарлича тасаввурга эга эмаслар. У ердаги хоналар, галереялар ва йўлакларнинг жуда кам қисми бизга маълум. Мисршуносларнинг фаразларига кўра, бу тош иншоот ичида кўп тармоқли лабиринтлардан анчаси мавжуд. Улар нафақат пирамида танасидаги, балки унинг остидаги бизга номаълум бўлган хоналарга олиб бориши мумкин. Қаердан келиши ва нимани шамоллатиши номаълум бўлган шамоллатиш (вентиляция) йўлакчалари ҳам шундан гувоҳлик бераётир.

Таниқли археолог Жон Киннаман 1961 йилда – ўз ўлими олдидан, ёшлигида бошидан кечирган бир қизиқ саргузашт ҳақида айтиб ўтган. Айтишига қараганда, 1924 йилда у Хеопс пирамидаси остидаги олдинлари номаълум бўлган тоннелга кириб қолган экан. Кириш жо­йига у мисршунос сэр Флиндерс Петри билан бирга, мутлақо тасодифан дуч келиб қолган. Олимнинг таъкидлашича, у тоннел охирида кўп сонли, вазифаси номаълум бўлган механизмлар билан тўла бир хонага кириб қолган. Улардан бирини Киннаман «антигравитацион машина» деб тавсифлаган. (Гравитация – бутун олам жисмларининг тортишиш кучи, антигравитация – шу кучни енгиб ўтиш қудрати).

Юқоридаги ҳикоя бу каби ҳодисаларнинг ягона гувоҳи эмас. 1945 йилда, Киннаман саргузаштидан кейин орадан йигирма йил ўтиб, Миср қиролининг ўғли шаҳзода Фаруқ пирамидалар атрофида айланиб юриб, тасодифан Сфинкс ёнидаги аллақайси плитани босган. Кутилмаганда махфий механизм ишга тушиб кетган ва пастдаги катта хонага олиб борувчи йўлак эшиги очилган. Шаҳзоданинг айтишига қараганда, у ерда... роботлар турган экан!

Хўш, булар шаҳзоданинг хаёлотими ёки чиндан ҳам у бирор нимани кўрганмиди? Гап шундаки, Фаруқ бу кириш эшигини кўрсатиб бера олмади. Чунки у ўша жойга тунда кирганди, қайтиб чиққач, уни қайта топа олмади. Шунинг учун, обрўли киши бўлишига қарамасдан, унинг бу гувоҳлигига илмий доираларда киноя билан қарашди.

Нима бўлганда ҳам, пирамидалар ичида ҳали бизга номаълум лабиринтларнинг бўлиш эҳтимоли ўта юқори. Ўтган асрнинг 90-йилларида олимлар номаълум тоннелларни топиш учун яна бир бор ҳаракат қилиб кўришди. Немис инженери Рудольф Гантенбринк пирамидадаги шамоллатиш (вентиляция) туйнукларидан бирига кичик роботни киритди. «Апуаут» (қадимий миср тилидан ўгирганда «илк очувчи», «кашфиётчи» маъносини беради) деб номланган бу робот телекамералар билан жиҳозланган эди. Эгри-бугри шамоллатиш йўлакчасида 60 метр йўл юргач, у силлиқланган плиталар билан қопланган тоннелга кириб қолди, кейин эса деворга дуч келди. Телекамераларнинг кўрсатишича, бу деворда эшик мавжуд бўлиб, унинг сариқ металлдан ишланган иккита тутқичи ҳам бор эди! Афтидан, эшик юқорига кўтарилиб очиларди. Уни олдин очишган шекилли, пол ёнида кичик ёриқ кўринарди. Аммо... эшик ортида нималар яширинган экан? Буни ҳозирча ҳеч ким айтиб бера олмайди.

Япон олимлари пирамидани тўлқинлар ёрдамида текшириб кўришга қарор қилишди. Уларнинг жиҳозлари пирамида ичида олдиндан маълум  бўлмаган камида учта хона борлигини кўрсатди. Уларнинг орасидан яқинроқда жойлашган биттасига олиб борувчи кичик тешик очишга муваффақ бў­лишди. Унга телекамера киритишганида, экранда ўлчамлари 30х5х3 метрни ташкил этувчи, қисман қум билан тўлдирилган зал намоён бўлди. Қум орасидан эса... ға­ройиб металл қурилмаларнинг учлари чиқиб турарди! Ёритиш етарли бўлмаганлигидан, уларни атрофлича ўрганишнинг имкони бўлмаган.

Яқинда америкалик геофизиклар Томас Добеки ва Джозеф Шор пирамидалар ёнидаги Сфинкс тагида чиндан ҳам бир нечта хона мавжудлигини аниқлашди. Уларга кириш йўли ҳам топилди. Аммо у маҳкам ёпилиб қолган бўлиб, ярим аср олдин шаҳзода Фаруққа очилганидек осон очилмасди. Америкаликларнинг гувоҳлик беришларича, қудуқ ичида, ўттиз метр чуқурликдан кетувчи тор йўлак Сфинкс томонга олиб борар эмиш. Унинг оғзи ҳам катта плита билан ёпилган. Сфинкс остидаги хона ҳам пирамидалар билан, уларнинг тагидаги хоналар ва заллар билан  ўзаро боғланган бўлиши эҳтимолиям мавжуд.

Лекин тадқиқотчиларнинг энг дадиллари бир нарсага ишонишади: пирамида – ўзга сайёраликларнинг махфий космодромига ўхшаш бир қурилмадир. Масалан, америкалик мисршунослар Грэхэм Хэнкок ва Роберт Боуэллнинг таъкидлашларича, пирамидалар эрамиздан аввалги 10500 йилда, яъни, ҳозир тахмин қилинаётганидан деярли саккиз минг йил олдин қурилган. Бунга қадимий матн­лардан далиллар топган япон ва рус олимларидан айримлари ҳам бу хаёлий фаразга қўшилишади. Уларнинг махсус компьютер дастурлари ёрдамида аниқлашларича, Орион Белбоғи юлдуз туркуми эрамиздан олдинги 10500 йилда қандай жойлашган бўлса, пирамидалар ҳам худди ўша тартибда жойлашган. Бундан келиб чиқадики, эҳромларни мисрликлар эмас, балки фазодан келган меҳмонлар барпо этишган экан. Улар Орион Белбоғи юлдуз туркумида жойлашган Сириус юлдузи томондан учиб келишган. Пирамидалар қурилишида келгиндилар ерлик қурувчиларни бошқариб туришган. Сириус юлдузини ўз отасидан ҳам қаттиқроқ севишга ҳам мисрликларни ўшалар ўргатишган бўлса керак. Мисрликларнинг Янги йили осмонда чақноқ Сириус юлдузи порлашидан бошланиши ҳам бежиз эмас. Демак, келгиндиларнинг сирлари ҳам айнан пирамидалар ичида ёхуд остида яширилган бўлиши мумкин.

...Яна бир қизиқ факт. Хеопс пирамидаси доимо титраб туришини кўпчилик билмайди. Мазкур ҳодисанинг механизми номаълум, аммо бу титраш туфайли чиқаётган товушни олимлар махсус асбоблар ёрдамида ёзиб олишган. Бу товуш, мусиқашуносликдаги «фа-диез-мажор» аккордини ифодаловчи тўртта нотадан ташкил топган бўлиб, инсон қулоғи уни эшита олмайди.

Русчадан Ҳамидбек ЮСУПОВ таржимаси.

ЙИҒЛАТИБ КЕТГАН ҲОФИЗ

Тупроқдан яралганини ҳис этган Одам

Ривоятлардан бирида айтилишича, азалда Аллоҳ Одамни яратиш ниятини бошқа яратиқларга маълум қилибди. Бутун борлиқ ичра мукаррам бўлиши тақдир этилган Ҳазрати Инсонга дахлдор бўлиш умидида барча унсурлар бош кўтаришибди. «Одамни мендан яратгин» деб, ҳар бири ўз афзалликларини айтиб, мақтанишга тушишибди. Фақат Тупроқ бу мунозарага қўшилмабди. «Мен оёқ остидаман, ҳаммадан пастдаман. Мақтанишга арзигулик бирор сифатим йўқ», деганича, бир чеккада қимтиниб турибди. Шунда Аллоҳга унинг камтарлиги маъқул келибди ва Одамни Тупроқдан яратибди.

Албатта, олишнинг бериши ҳам бор – умрини яшаб бўлган киши жон омонатини Аллоҳга, тан омонатини яна Тупроққа топширади. Қаерда, қанча ва қай тарзда яшаганимиз билан, ҳаммамизнинг борар еримиз бир, демакки, барчамиз баробармиз. Фақат фозил инсонларгина буни юрагидан ҳис қилиб яшайди. Одамзотнинг асли тупроқдан яратилган эканки, ундаги фазилатларнинг энг аввали ҳам камтарлик, хоксорликдир. Минг йилликлар мобайнида одамзот ўзгариб, унинг шахсиятида баъзан ижобий хислатлар, баъзан салбий хусусиятлар етакчилик қилиб келаётир. Бироқ фақат асл Инсонлардагина ўша илк фазилат ҳамиша сақланиб қолган. Мана шундай фазилат соҳибларидан бири Охунжон Мадалиев эди. Унинг қўшиқлари, овози, хатти-ҳаракатлари, сўзлари, қўйингки, бутун борлиғи мана шу хоксорлик ва самимийлик билан йўғрилганди.

Қалблар дийдорлашуви

Уни ҳар ким ҳар хил оҳанг билан, аммо барча бирдай – «Охун» деб атар, ўзи бўлса ҳаммага доимо «Лаббай!» деб жавоб берар, доимо қўли кўксида эди. Ортиқча дабдабага берилмади, ўзига бино қўймади, «юлдуз»ликни даъво қилмади, беш кунлик умрини халқ орасида оддийгина яшаб ўтди. Оддийлик – буюкликнинг бир кўриниши эканлигини бу ҳофиз қисқагина, камтаргина ва самимий ҳаёт йўли орқали яна бир бора исбот этди. Халқини қалбидан севди, қалбидан чиқариб куйлади ва халқининг қалбидан мангу жой олди.

Охун саҳнада ҳам асл фазилатларини камтарона намойиш эта билди: бирор марта бўлсин ўзи ёки қўшиғи ҳақида осмондан келиб гапиргани, ортиқча баҳолагани йўқ. Зероки, ҳофиз руҳиятидаги фазилатлар унинг қўшиқларига ҳам кўчган. Охуннинг саҳнадаги ижроси – ҳофиз қалби билан мухлислари қалбларининг дийдорлашуви эди. У ҳамиша тингловчилари қалбини ҳис этиб турар, шунинг учун ҳам мухлисларининг дил эҳтиёжларига муносиб қўшиқларни дилидан чиқариб куйларди.

Охун ўз тингловчиларининг диди олдидаги масъулиятини чуқур ҳис этар, шу сабабдан бўлса керак, савияси «бундайроқ» қўшиқ айтмасди. Қўшиқ учун матн танлашга алоҳида эътибор билан ёндашар, ҳар бир шеър мазмунини аввало ўз юрагидан ўтказиб, шунга яраша куй танлар эди. Бу борада унинг аксарият қўшиқлари матни Муҳаммад Юсуф, Иқбол Мирзо, Сайёра Тўйчиева каби истеъдодли шоирлар қаламига мансублиги, айримлари эса ҳали кенг халқ оммасига маълум бўлмаган шоирларнинг танилишга муносиб шеърлари эканлигини эслаш кифоядир. Охун ҳар сафар ижро олдидан шеър матни муаллифини, куй муаллифини алоҳида эҳтиром билан таъкидлаб ўтар эдики, бу ҳозирда ҳам кўпчилик хонандалар ўрнак олса бўлгулик жиҳатдир.

Бақириб-чақириб куйламасди...

Саҳна маданияти, томошабин ва тингловчилар олдида ўзини тутиш одоби ҳақида гап кетганида, шахсан менинг кўз олдимда беихтиёр Охуннинг сиймоси гавдаланаверади. Бирор марта унинг ўзини кўрсатиш мақсадида ортиқча ҳаракат қилгани ёки жазавага тушиб, бақириб-чақириб куйлаганини эслай олмаймиз. Хонанда қўшиқ тинглаш учун келган мухлисларини қаттиқ ҳурмат қиларди, шунинг учун бемаъни қилиқлару қийқириқлар унга бегона эди.

Охунжон Мадалиев «Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артист» унвонига сазовор бўлганди. Ҳақиқатан ҳам, у ўз Ватанига, халқига чин дилдан хизмат қилди. У она халқининг ҳофизи эди.

Охуннинг овозида қандайдир бир дард бор эди. Менга қолса, бу – халқ дарди, дер эдим. Унинг аксарият қўшиқларида ҳам маҳзунлик, армон оҳанги устунроқ эди. Айтиш мумкинки, Охун халқ кўнглини куйга солган АРМОН КУЙЧИСИ эди. Шунинг учунми, ўзи ҳам, бирданига халқ армонига айланиб, боқий дунёга йўл олди.

Шоир сўзида сеҳр бор!

Рус ёзувчиси, публицист ва адабиётшунос Владимир Сергеевич Бушин ўзининг «Миллат шарафи ва шармандалиги» асарида яна бир соҳир қалам соҳиби – Евгений Евтушенкога қуйидаги мазмунда маслаҳат берганлигини эслатиб ўтади: «Женя, шеърларингизда асло ўз ўлимингиз ҳақида ёзакўрманг. Гап шундаки, шоирнинг сўзи сеҳрли кучга эга. У рўёбга чиқиш хусусиятига эга».

Негадир Муҳаммад Юсуф, Шавкат Раҳмон, Аъзам Ўктам каби шоирларимизнинг шу руҳдаги шеърларини ўқиганимизда ёки Нуриддин Ҳайдаров, Муҳриддин Холиқов, Охунжон Мадалиев сингари ҳофизларимизнинг шунга яқин маънодаги қўшиқларини тинглаганимизда, ҳаммамизнинг хаёлимиздан бир гап ўтади: «Раҳматли, эрта кетишини кўнгли сезган экан-да!»

Чиндан ҳам, Охуннинг кўпгина қўшиқларида ўзининг эрта вафот этиши ҳақида башорат бордек гўё. Ўзбекнинг севимли фарзанди бўлган бу ардоқли ҳофиз бир қўшиғида: «Кетаман йиғлатиб онамни...» деганди. Фаришталар «омин» деган эканми, у онасини – она халқини йиғлатиб кетди...

«Нетай, Тупроқ севмиш мени...»

Ҳа, одамзотнинг ибтидоси ҳам, интиҳоси ҳам Тупроқдадир. Мана шу икки оралиқдаги йўл эса умр дейилар экан. Умрнинг узун-қисқалиги унинг қанча муддат давом этганлиги билан эмас, балки бошқалар ҳаётида, қалбида қандай из қолдирганлиги билан ўлчанади.

Зеро, фалон йил дегани ким учундир ўта қисқа туйилса-да, Тупроқ учун бу ўта узоқ муддатли айрилиқ бўлиши мумкин. Охун яна бир қўшиғида буни: «Нетай, Тупроқ севмиш мени», дея ифодалаганди. Ҳа, буюк умрини камтарона яшаб бўлиб, Охун ўз ибтидосига – Тупроққа қайтди. Тупроқ узоқ дош бера олмади бу фироққа – Асл Инсон умрига...

Ҳамидбек ЮСУПОВ

ТЕМУР ТИНЧИ БУЗИЛГАНИДА

Гўри Амир мақбараси

Шарқда, мусулмон оламида марҳумлар шаънига ёмон сўз айтиш, шунингдек, уларнинг руҳларини безовта қилиш, қабрларни топташ катта гуноҳ саналади. Халқимиз азалдан бундай ножўя ишлардан тийилган, аммо даҳриёна тузум даврида қадимий анъаналарга амал қилинмаганлиги ҳам маълум. Юрт бошига ёғилган катта офатларнинг айримлари айнан мана шундай кирдикорлар оқибати эканлиги эса кейинчалик юз кўрсатаётир.

Шу мавзудаги мақоламиз минтақамизни мўғуллар истибдодидан халос этган буюк шахс тинчининг бузилиши ва бунинг мудҳиш оқибатлари хусусидадир. Шу кунларда бу воқеага етмиш йилдан ошган бўлса-да, унинг ибратли жиҳатлари асрларга татигулик...

САҒАНАДАН ХАЗИНА ИЗЛАГАНЛАР

Сталин ўз мақсадлари йўлида Амир Темур номидан,
хазинасидан ва... хокидан фойдаланишни кўзлаганди.

Иккинчи жаҳон урушида фашистлар тобора шарққа юриш қилиб, собиқ Иттифоқнинг ғарбий чегараларига яқинлашиб қолишганди. Гарчи Германия билан ўртада тинчлик шартномаси бўлса-да, шўролар халқни ватанпарварликка ундовчи ҳаракатларни кучайтиришди. Бунда асосан тарихда ўтган қаҳрамонлар фаолиятини ўрганишга зўр берилди, улар ҳақида асарлар ёзилди. «Эътиборли кишилар ҳаёти» («Жизнь замечательных людей») туркумида китоблар чоп этила бошлаганди, 1937 йили мазкур рўйхатга Амир Темур ҳам киритилди. У дунёни мўғуллар истибдодидан қутқарган шахс сифатида қайд этилиб, тарих китобларига ўзгартиш киритилди. Энди олимлар буни илмий жиҳатдан исботлашлари керак эди.

Орадан икки ой ўтиб, Қозоғистон ҳудудидан катта қора харсанг топилди, ривоятларга кўра, у кўкдан тушган эмиш. Бу тошга битилган қадимги уйғур тилидаги ёзувда эса, ушбу харсанг Амир Темурнинг Олтин Ўрда хони Тўхтамиш устидан қозонган ғалабаси ёдгорлиги эканлиги қайд этилганди. Харсангтош зудлик билан Эрмитажга олиб келинди, у темурийларга бағишланиб очилажак янги кўргазманинг биринчи экспонати бўлиши керак эди.

Марказий комитет маданият бўлимининг 1941 йилнинг 21 мартидаги илтимоснома-хати асосида Фанлар академияси ходимлари Самарқанддаги Гўри Амир мажмуасида экспедиция бошлашлари лозим эди. Эрмитажда ташкил этиладиган кўргазма иштиёқида экспедицияни шу йил ёздан кечиктирмаслик ҳақида буйруқ бўлди. Айрим тахминларга кўра, бу экспедиция, биринчи навбатда, Темурнинг хазинасини топиб, фашистларга қарши эҳтимолий жангда ундан фойдаланиш учун керак эди.

БУНИ ШАРАФ САНАШГАНДИ!

Экспедиция аъзоси - ёш оператор Малик Қаюмов

Гўри Амир мажмуасида ўтказилажак экспедицияга май ойининг охирларидаёқ ҳамма нарса тахт қилиб қўйилганди. Амир Темурнинг қабрини очишга сафарбар этилган экспедиция гуруҳи раҳбари этиб академик Қори-Ниёзий тайинланди, унинг қўли остида етук олимлар – шарқшунос Александр Семёнов, антрополог ва ҳайкалтарош Михаил Герасимов, олим ва ёзувчи Садриддин Айний, шунингдек, ёш оператор Малик Қаюмов ҳам бўлишган. М.Қаюмовдан онаси бу ишда қатнашмасликни илтимос қилган, лекин у «юқори»нинг ишончини оқлаш ҳақида кўпроқ ўйларди. Айний эса буюк саркарда ҳақида янги замон талаблари асосида роман ёзишни ният қилганди.

Экспедиция аъзолари

Хулласи калом, 1941 йил 27 майда гуруҳ Самарқандга етиб келиб, иш бошлади, уларнинг ишларини кузатгани минглаб одамлар келишганди. 1 июнь куни гуруҳ раҳбари Қори-Ниёзий экспедициянинг мақсадини расман эълон қилди: «Ўрта аср Шарқи, темурийлар даври маданияти ва санъатини ўрганиш». Шунингдек, Герасимов бу ерда кимлар дафн этилганлигини аниқлаштириб, ҳужжатлаштириш ҳам назарда тутилганлигини айтган. Гап шундаки, Амир Темурнинг қабри ҳақида олимлар бир тўхтамга келишмаганди. Айний саркарданинг мана шу мақбарага дафн этилганини айтарди, Семёнов эса уни вафот этган жойи – Ўтрорда кўмилган, дерди. Қори-Ниёзий унинг хокини ўғли Шоҳрух Мирзо Ҳиротга кўчирган, деса, яна биров туғилган шаҳри – Кешда, деб тахмин қиларди.

Гўри Амир бу тахминлар орасида ҳақиқатга яқинроғи эди, бундан ташқари, академик Михаил Массон ҳали 1925 йилиёқ бу мақбарада аллақандай парамагнит ҳодисаларини кузатган ва ичкарида нурланувчи сирли объект мавжудлиги фаразини илгари сурганди. У ўшандаёқ бу ерда экспедиция ташкиллаштиришни сўраб «юқори»га мурожаат этган, лекин у пайтлари ёш давлатнинг бундан бошқа муаммолари етарли эди. Мана, орадан ўн олти йил ўтиб, бу шараф (ўшанда буни ҳамма шараф деб билган) бошқа олимлар гуруҳига насиб этаётганди.

Шундай қилиб, 1 июнда гуруҳ йиғилиб, режа ишлаб чиқилди, асбоб-анжомлар созлиги текширилди ва тайёргарлик кўрилди. Эртасига эрталаб соат саккизда Шоҳрух Мирзонинг қабрини очишга келишилди, ёрдамга халқ усталари жалб этилди, ҳар эҳтимолга қарши, ёзувларни кўчириб олиш учун икки нафар кекса кишини чақиришди.

Иш устида

Иккинчи июнь тонгида прожекторлар ёқилиб, қабр устидаги мармар плитани кўтаришди, ичидаги жасаднинг қолдиқлари жуда ёмон сақланган экан. Герасимов ўрганиш учун унинг фақат бош суягини ва умуртқа поғонаси суякларидан биттасини олди, скелетнинг қолган қисмларини яшикка жойлашди. Шоҳрух Мирзонинг скелетини тиклашга уч кун вақт сарфланди.

Мирзо Улуғбекнинг қабрини очишга 5 июнда киришилди, унинг суяклари нисбатан яхшироқ сақланганди. Бошнинг ўз жойида эмас, балки скелет ёнида турганлиги, шунингдек боши кесилгандаги тиғ изи сабабли олимнинг шахсини аниқлаш қийин бўлмади. Унинг скелетини батафсил ўрганиш учун икки ҳафта вақт сарфланди. Ниҳоят, экспедициянинг энг асосий қисмига навбат келганди – Амир Темурнинг қабри!..

СИРЛИ НИШОНАЛАР

Даҳшатли сўзлар боис экспедицияни тўхтатмоқчи ҳам
бўлишди, аммо энди кеч эди...

Амир Темурники, дея тахмин қилинган учинчи қабр устига ёпилган мармар плитада эски араб тилидаги ёзувлар бор эди. Халқ орасидаги ишончларга кўра, айни шу битик Темурнинг қабрини асраб тургувчи сеҳрли қалқон эмиш. Шарқшунос Семёнов 17 июнь куни ёзувларни тўлиқ ўқиб тугатди, унда Темурнинг ўн олтита исми ҳамда Қуръони карим оятлари ёзилганди. Бу тобутни очмоқ истагида бўлганларга аталган огоҳлантириш ёзуви ҳам эди: «Ҳаммамиз ўлгувчилардирмиз, вақти келади ва биз кетамиз. Бизгача ҳам буюклар бўлган ва биздан кейин ҳам бўлади. Агар кимда-ким кибрга берилса ва бошқалардан баланд кўтарилса, ёки аждодлар хокини безовта қилса, уни энг қўрқинчли қарғиш урсин!» дейилганди унда. Даҳшатли сўзлар тадқиқотчиларни чўчитиб қўйди, экспедицияни тўхтатмоқчи ҳам бўлишди, лекин энди кеч эди. Барча газеталар оламшумул экспедиция тўғрисида ёзишар, унинг боришини бутун мамлакат аҳли кузатарди. Шу сабабли барибир 1941 йилнинг 21 июнида қабрни очишга қарор қилинди.

Ҳамманинг кўнглига шубҳа оралади...

Ўша куни соат еттидаёқ ҳамма йиғилди, аммо иш юришмай кўп қийналишди – ярим соатдан сўнг тош кўтарувчи мослама – чиғир синиб қолди. Плитани қўлда кўтаришди, унинг остида эса фақат тупроқ бор эди. Ҳамманинг кўнглига шубҳа оралади, бундан ташқари, экспедициянинг барча аъзолари лоҳас бўлиб, бошлари айлана бошлади. Сал ўтиб, тупроқни кавлашга киришилди, соат бирда кўндаланг қўйилган учта мармар плитага етиб боришди. Шу пайт ҳукумат делегацияси келиб қолиши иш жараёнини тўхтатди, «юқоридаги»лар ғалаба рапортини кутишарди. Бироқ олимлар ҳали мақтанадиган бирор натижага эришганларича йўқ эди. Усмон Юсупов, Абдураҳмонов, Охунбобоев, шунингдек бир неча олим ва адиблардан иборат делегация аъзолари ишларни беш дақиқагина кўздан кечириб, чиқиб кетишди.

Малик Қаюмов ўша лаҳзани хотирласа, аъзойи
бадани жимирлаб кетишини эслайди...

Экспедиция ишини давом эттирди, ниҳоят, плита остида тобутнинг қора қопқоғи кўринди, лекин шу заҳотиёқ ҳамма прожекторлар ўз-ўзидан ўчиб қолди. Кимлардир қўрқувдан қичқира бошлашди, ичкарида нафас олиш қийинлашиб кетди. Нима бўлаётганини ҳеч ким тушунмасди, ҳаммани даҳшат босганди. Ҳаттоки кейинчалик урушда не-не офатларга гувоҳ бўлган Малик Қаюмов ҳам ўша лаҳзани хотирласа, аъзойи бадани жимирлаб кетишини эслайди. Хулласи калом, ноилож экспедиция ишида танаффус эълон қилинди, бу орада электрикка генераторни тузатишни буюришди. У бечоранинг эса боши қотганди: ҳамма нарса жойида, асбоблар соз, лекин ток беришни истамаётгандек эди!

ШУНДАЯМ ИШОНИШМАДИ!

Қаюмов сал ўзига келиб олиш учун чойхонага борди

Бу пайтда М.Қаюмов сал ўзига келиб олиш учун мақбара яқинидаги чойхонага борди. Шу ерда бир-бирига қуйиб қўйгандай ўхшайдиган уч нафар қария ўтирар, биттасининг қўлида аллақандай китоб бор эди. Улардан бири операторга мурожаат қилди: «Ўғлим, мақбарадаги қазишмаларга сен ҳам алоқадормисан?» Қаюмов ўз ичидаги қўрқувини босиш мақсадида ҳазиллашди: «Бу ерда мен энг асосийсиман, менсиз бу олимлар ҳеч нима қила олишмайди». «Ҳали Темурнинг қабрини очмадингларми?» деб сўрашди қариялар. Малик: «Ҳозирча йўқ», дегач, улар дарҳол: «Темурнинг қабрини очиш мумкин эмас, акс ҳолда уруш бошланади!» дея огоҳлантиришди. «Қаердан олдингиз бу гапларни?» – Малик Қаюмовнинг ҳайрати ортарди. «Мана бу китобда ёзилган», деди отахон. Китобда арабчада қуйидаги сўзлар ёзилганди: «Буюк қўмондоннинг хокига тегиш мумкин эмас, бўлмаса уруш бошланади».

Садриддин Айний

Буни ўқиган Малик сўнгги кунлардаги руҳий аҳволини, мармартошдаги ёзувни эслаб, ҳақиқатан ҳам қўрқиб кетди. Дарҳол бориб, шерикларига бу ҳақда хабар қилди. Қори-Ниёзий ёнига Айний ва Семёновни олиб, Қаюмов билан бирга чойхонага борди. Қариялар билан суҳбатлашиб, китобдаги огоҳлантиришни ўқиб чиқишса-да, ёши катта олимлар унга ишонишмади. Чоллар шунда ҳам олимларни ниятидан қайтаришга уринишгач, Айний уларни ҳайдай бошлади. Кексалар хафа бўлиб, ноилож ўринларидан туришди, икки оғиз «ширин» гап айтиб, жўнаворишди.

Энг қизиғи, улар муюлишга бориб ҳавога сингиб кетгандай кўздан ғойиб бўлишганини фақат операторгина пайқаб қолди! Ёш Малик бир неча дақиқа сеҳрлангандай қараб қолгач, ўзига келди ва қариялар орқасидан чопди. Аммо улар йўқ бўлишганди... Сўнг Қаюмов шу ерликлардан ўша қариялар ва китоб тўғрисида сўрай бошлади. Маълум бўлишича, китоб ҳақида кўпчилик эшитган, аммо уни ҳеч ким қўлига олиб кўрмаган экан.

Яна бир ҳайратланарли томони – қариялар билан бўлган учрашувдан сўнг ҳам барибир қабрни очишга қарор қилингач, чироқлар ўз-ўзидан ишлаб кетди! Экспедициянинг барча аъзолари муҳим тарихий кашфиётда иштирок этиш учун яна қабр ёнига тушишди. Герасимов тобут ёнига тушиб, унинг устки ёғочларини эҳтиётлаб олиб, узата бошлади. Шу ондаёқ тобут ичидан чиққан, атиргул ҳидига монанд аллақандай ёқимли ифор ҳамма ёқни қоплади.

Экспедиция аъзолари Соҳибқирон
скелети билан

Гарчи мўмиёланган бўлса-да, тобутдаги тана яхши сақланмаган, фақат суякларгина қолган эди. У баланд бўйли, боши катта бўлиб, баҳодирлиги шундоққина сезилиб турарди. Олимларнинг энди шубҳаси қолмаганди: уларнинг олдида Темур ётарди! Герасимов унинг бош суягини олиб, атрофдагиларга намойиш қилди, тиззасидан жароҳатланганлигини билдирувчи суягини кўздан кечиришди. Шунингдек, барча темурийларга хос бўлган ирсий хусусият – умуртқа поғонасидаги еттинчи суякнинг патологияси ҳам скелетда яққол кўриниб турарди. Экспедициянинг бош мақсадига эришилганди, Амир Темурнинг қабри жойлашуви борасидаги тахмини тўғри чиққан Садриддин Айнийнинг қувончи эса чексиз эди...

ҚЎШХАБАР

Ўта чарчаган бўлишса-да, кечқурун археологлар хурсанд ҳолда меҳмонхонага йўл олишди. Улар шу куни бўлиб ўтган воқеалар ҳақида Тошкент киностудияси директори Николай Ким билан бирга муҳокамага берилишди. Унинг ёнида радиоприёмник бўлиб, унда ҳам шўро олимлари Амир Темурнинг қабрини топганлиги ҳақида жар солишарди. Киностудия директори бошқа каналларни ҳам эшитар экан (у инглизчани бирмунча биларди), бирданига ранги оқарди ва: «Уруш бошланибди, фашистлар Иттифоқ ҳудудига ҳужумга ўтишибди!» деди.

Энди ҳамма гангиб қолди, Айний домла эса бир бурчакда чўккалаганича мунғайган эди, бирон нима деёлмасди. Экспедиция аъзолари маслаҳатлашиб, Қори-Ниёзийга қўнғироқ қилиб уйғотишди, уруш бошланганини айтишди. Раҳбар У.Юсуповга қўнғироқ қилди, у эса экспедицияни тўхтатиб, Тошкентга қайтишларини буюрди. Александр Семёнов ва Михаил Герасимов ўрганиш учун скелетлар қолдиқларини олиб, Москвага қайтишди, бошқалар эса – Тошкентга. Фақат М.Қаюмов яна бир неча кунга Самарқандда қолди – у уруш бошланажагини башорат қилган ўша отахонларни сўраб-суриштирди. Лекин ҳеч ким улар ҳақда эшитмаган экан, чойхоначи эса қарияларни ўша куни биринчи ва охирги марта кўрганини айтарди. Ноилож Тошкентга қайтган Малик урушга кетишга қарор қилди.

Бироқ урушнинг олдини олишга жон куйдирмаганлиги, экспедицияни тўхтатишга олимларни кўндира олмаганлиги учун айбдорлик ҳисси уни тинч қўймасди. Шу сабабли фронтга жўнаш олдидан у Усмон Юсупов қабулига киришга муваффақ бўлди. Ҳамма гапдан хабар топган У.Юсупов дарҳол Қори-Ниёзийни ҳузурига чақирди, «Нега вақтида менга хабар қилмадингиз», дея койиди. Экспедиция раҳбари эса, «Буларни унчалик муҳим, деб ўйламагандим», дея ўзини оқларди. Негадир У.Юсуповнинг ўзи ҳам бу ҳақда «юқори»га хабар қилишга шошилмади.

ФРОНТДАГИ ФИДОКОРЛИК

Ҳарбий оператор Малик Қаюмов

М.Қаюмовни ҳарбий оператор сифатида фронтга олишди, у дастлаб Калининград жангларига борди, сўнгра қадрдон камераси билан бирга кўп қирғинларга гувоҳ бўлди. Ўша машъум экспедиция хотираси, Темурнинг хокини жойига қайтариш зарурати унга ҳеч тинчлик бермасди. Шу сабабли у мамлакат раҳбариятидан ким биландир боғланиб, масалани тушунтириб беришни истарди. Ниҳоят, фронт қўмондони Георгий Константинович Жуков шу яқин атрофда эканидан хабар топиб, унинг олдига кирди. Ўз блиндажида уни қабул қилган Жуков ҳаммасини зўр қизиқиш билан тинглади, саволлар берди, чой билан сийлади. Жонкуяр Малик Қаюмов ҳатто унга: «Токи Амир Темурнинг хоки қайта дафн этилмас экан, шўро аскарлари енга олишмайди!» дейишга ҳам журъат топди ва бу ҳақда мамлакат раҳбарига хабар беришни илтимос қилди. Жуков унинг гапларини жиддий қабул қилиб, илтимосини бажаришга ваъда берди. Лекин вазият тақозоси туфайлими, ёки бошқа сабаб биланми, негадир бу иш кечикди.

Герасимов Темурнинг бош суягини ўрганмоқда

Бу орада Москвада Герасимов Амир Темурнинг, Шоҳрух ва Улуғбек Мирзоларнинг бош суяклари асосида уларнинг қиёфасини тиклаш билан машғул эди (айтиб ўтиш керакки, у айни шу усулнинг муаллифи сифатида оламшумул шуҳрат қозонган). У 1941 йил августидан 1942 йил октябрига қадар ҳукумат топшириғига кўра шу иш устида ишлаган олим 400 дан зиёд макетлар ясаган, ҳар бир деталь устида бош қотирган. Фанлар академияси раҳбарияти ундан ишни имкон қадар тез якунлашни талаб этгач, Герасимов бош чаноқларини уйига олиб келиб ишлаган. Қизи Маргарита Михайловнанинг айтишича, отаси деярли узлуксиз меҳнат қилиб, соҳибқирон ва унинг авлодлари қиёфасини тиклаган.

М.Қаюмов эса жангнинг энг қизғин паллаларини суратга олар экан, атрофдагиларнинг ўлимига ўзи ҳам айбдорлигини ўйлаб эзиларди. 1942 йил октябрда у Жуков билан иккинчи бор учрашишга эришди. Шундан кейингина қўшин қўмондони давлат раҳбари билан бўлган учрашувда унга бу ҳақда айтиб берган. Ўз навбатида раҳбар ҳам У.Юсуповга қўнғироқ қилиб, Амир Темур ва унинг авлодлари хокини қайта дафн этиш вазифасини топширган.

ЖАНГДА СОҲИБҚИРОН ЁРДАМИ

Герасимов ўз ишини 28 октябрда якунлади, 15 ноябрда эса давлат комиссияси Амир Темур ва авлодлари хокини қайта дафн этиш тўғрисида қарор қабул қилди. Иш тўғрисидаги илмий далиллару ҳужжатлар ҳамда суяклар Герасимов лабораториясидан ўша куниёқ олиб кетилди, лекин қайта дафн негадир орадан бир ой ўтгачгина амалга оширилди. Бу орада хоклар қаерда сақланганлиги, нима қилинганлиги ҳақида эса бирор ҳужжатда маълумот йўқ.

Яна бир тахминга кўра, Темур ва авлодлари
хоки таркиби асосан осиёлик жангчилардан
 иборат бўлган ҳарбий бўлинмалар устидан
 учириб ўтказилган ва бу билан мусулмон
аскарларнинг жанговар руҳини кўтаришган.

Айнан шу сабабли ҳам халқ орасида бу тўғрида турли миш-мишлар кўпайганки, улардан айримлари ҳақиқатга яқин. Масалан, бир тахминга кўра, урушда мудофаанинг янгича, ғайриоддий усулини қўллаш учун Амир Темур суякларидан фойдаланишган. Яъни, темурийларнинг хоки ортилган самолёт фронт чизиғи бўйлаб, Сталинград остонасидаги жангда шўроларнинг ғалабасини таъминлаш учун учиб ўтган. Баъзи тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, фронтнинг оғир жойларида шу каби мўъжиза келтирувчи иконалар пайдо бўлар, шунда собиқ Иттифоқ қўшинларига омад кулиб боқар эди. Гарчи собиқ тузум даҳрийликка асосланган бўлса-да, «дўппи тор келиб қолган» маҳалларда мана шундай азиз-авлиёлардан мадад олинган ҳоллар ҳам бўлганлигини кўпчилик таъкидлайди.

Яна бир тахминга кўра, Темур ва авлодлари хоки таркиби асосан осиёлик жангчилардан иборат бўлган ҳарбий бўлинмалар устидан учириб ўтказилган ва бу билан мусулмон аскарларнинг жанговар руҳини кўтаришган. Гўри Амир мажмуаси директори, тарихчи Абдулло Абдуллаевнинг айтишича, урушда бўлиб қайтган қариялар унга айни шу ҳақда гапиришган, аммо олим бунинг илмий ва расмий исботини бирон жойда топа олмаган.

Тарихий ҳужжатнинг бир нусхасини
герметик капсулага жойлаб,
Амир Темур скелети билан бирга кўмишди.

Ниҳоят, 1942 йил 20 декабрда Амир Темур ва авлодларининг хоки ҳурмат билан яна Гўри Амирда дафн этилди. Олимлар бу иш ҳақида тўрт тилда – ўзбек, рус, форс ва инглиз тилларида батафсил далолатнома ёзиб, комиссия аъзоларидан ҳар бири уни имзолади. Тарихий ҳужжатнинг бир нусхасини герметик капсулага жойлаб, Амир Темур скелети билан бирга кўмишди. Худди шуни кутиб тургандек, икки кундан сўнг қизил аскарлар Сталинградни озод қилишди. Умуман, уруш бошланганидан бери шўро аскарларининг қўли энди баланд келиб, фронтда уларнинг қувончли ҳайқириқлари эшитила бошлади. Малик Қаюмов буларнинг бари ҳақида урушдан кейин эшитди ва саналардаги мосликлардан ажабланмади...

Темур сағанаси саргузаштлари шу билан тугагани йўқ. 1943 йил ёзда Гўри Амирга яна экспедиция жўнатилади – бу сафар уни таъмирлаш учун. Курск остонасидаги жанглар арафасида мазкур мажмуанинг реставрацияси учун бир миллион рубль миқдорида маблағ ажратиш тўғрисида қарор қабул қилинганди. Бу эса ўн олтита танк ясашга ёки бир дивизия аскарни бир ой давомида озиқ-овқат ва кийим-кечак билан таъминлашга етадиган маблағ эди! Таъмирлаш давомида кимдир мақбарани ёпиш ва уни очса уруш бошланиши ҳақида огоҳлантирув ёзиб қўйиш таклифини киритади. Аммо бошқалар буни бир овоздан рад этишган – онгли инсоният бир хатони иккинчи бора такрорламаслигига ҳамманинг ишончи комил эди.

Малик Қаюмов собиқ Иттифоқнинг
энг юксак мукофоти – Социалистик
Меҳнат Қаҳрамони унвонини ҳам олган.

Қаҳрамонимиз Малик Қаюмов эса жангнинг охиригача борди, Берлиндаги ғалаба намойишини кинотасмага муҳрлади. 1945 йил июнда тарихнинг яна бир каромати зоҳир бўлди – бир замонлар уруш бошланиши ҳақида олимларни огоҳлантирган Малик Қаюмов ўша урушнинг тугаши ва ғалаба тўғрисида оламга жар солди.

ХУЛОСА

Шундан кейин Амир Темур ва унинг авлодларини бошқа безовта қилишга ҳеч ким журъат этмади, Эрмитаждаги кўргазма ҳам ташкил этилмай қолди. Садриддин Айний эса мозийдаги буюк саркарда ҳақида замонавий роман ёза олмади.

Малик Қаюмов эса орадан бир неча йил ўтгач, яна қадрдон камерасини қўлтиқлаб Самарқандга йўл олди, у энди мана шу сирли воқеалар тўғрисида «Амир Темурнинг қарғиши» номли фильм ишлади. Унда дунёдан ўтганлар руҳини чирқиратмаслик, мақбара ва қабрларга ҳурмат билан муносабатда бўлиш лозимлиги ҳам қайд этилган.

Ўзбекистон Халқ артисти Малик Қаюмов
ёшликдаги сурати билан

Кейинчалик М.Қаюмовнинг фаолияти, ўзбек кино маданиятини ривожлантириш йўлидаги самарали хизматлари давлатимиз томонидан муносиб тақдирланиб, у «Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби», «Ўзбекистон халқ артисти» фахрий унвонлари, Ўзбекистон Республикаси Давлат мукофоти, «Эл-юрт ҳурмати» ордени билан мукофотланди. Шунингдек, Нью-Йорк, Венеция ва Лейпциг халқаро кинофестиваллари олтин медалларига лойиқ кўрилган, «Ника» мукофотининг «Шон-шуҳрат» номинацияси ғолиби, «Олтин кабутар» мукофоти совриндори бўлган, собиқ Иттифоқнинг энг юксак мукофоти – Социалистик Меҳнат Қаҳрамони унвонини ҳам олган Малик Қаюмов 2010 йилнинг 29 апрель куни 98 ёшида вафот этди.

Юртимиз истиқлолга эришгач, аждодларимизнинг, азиз-авлиёларнинг номлари, шаъни қайта тикланди, асарлари қайтадан ўрганишга киришилди. Бугина эмас, балки уларнинг мақбаралари, муқаддас қадамжолар обод этилиб, яна зиёратгоҳлар сифатида фаолият кўрсата бошлади. Зеро, ўтмишини улуғлаган юртнинг келажаги ҳам буюкликка дахлдордир. Бунда ўтган буюк аждодларимизнинг руҳлари ҳам бизни қўллаб, мададкор бўлиб турган бўлса, не ажаб.

Турли интернет манбалари ҳамда "Амир Темур қарғиши" фильми материаллари асосида Ҳамидбек ЮСУПОВ тайёрлади.

P.S. Мазкур мақола турли нашрларда, жумладан, 2015 йилнинг 9 апрелида "ҲУҚУҚ ОЛАМИДА" газетасида ҳам чоп этилган. Бироқ уларда нашр талабига кўра мақолага қисқартиш ва ўзгартишлар киритилган. Бу ердагиси эса мақоланинг энг тўлиқ вариантидир.

P.P.S. Кимга ёққан бўлса, бемалол саҳифа остидаги тугмачалар орқали ижтимоий тармоқларда улашишингиз (ReTwit, Share/Поделиться қилишингиз) мумкин, шоир рози. ;)